Diary/Life

Country with anger issues

Posted on by kaustubh / 0 Comment

Often, I tweet random thoughts and they get shared and liked on twitter in the most unexpected ways. Initially, I used to further engage and clarify my positions and argue with people who would disagree but now, I don’t care so much either way. Today was one such day that one of my random tweets got surprising traction. The tweet read

India is slowly becoming a country where people do not know where to direct their anger. It used to be the government a decade ago. Now it’s everyone but the government.

What I was referring to were some observations from Goa. Some of you might know that since the last assembly elections in 2022, a new political force has arisen in Goa called the Revolutionary Goans Party (RGP). It is led by young Goans and one of its co-founders is a childhood friend of mine. RGP’s entire schtick is based on framing the working class migrant as the fundamental reason for all existing Goan problems. Some of their strategies included getting names of migrants from Karnataka deleted from electoral rolls.

Since the last few years, things are changing in Goa. Its economy was conventionally dependent on two industries – mining and tourism. Mining had reached a peak of extraction in Goa, following the demand from China for the low grade ore in the late 2000s. The level of extraction was crazy and environmental laws were conveniently sidestepped. Goa’s mining belt lies in its eastern zone, mainly in Ponda, Dharbandora, Quepem, Sanguem and Sattari – talukas that fall under the western ghats and also have the protected forests of the state. The mining boom also trickled down to the people of this region who invested in auxiliary services, bought trucks that would ferry the ore from the mining site to the ports, auto-garages that would service these trucks etc. The amount of wealth generated during this boom was immense. It also brought a host of problems including deteriorating health conditions, fatal accidents along highways, traffic, dust etc. And suddenly came the ban on mining as ordered by the Supreme court, following irregularities at the higher offices that oversaw the process of extraction. While the companies that owned the mines could escape on the basis of their generational wealth, the locals who were trapped in this mining economy suffered grave losses. Their disposable income dried up, their trucks had to be sold, incurring losses, and the premium lifestyle they were getting used to living had to be abandoned. Slowly, even mining companies started lay-offs within their permanent workforces. Overnight, it created an army of young men with no income. This anger, however, did not translate into a people’s movement. The demonstrations to start mining that went up to Delhi were mostly sponsored by the mining barons themselves and people did not dare to confront the then incumbent Parrikar government.

On the other hand, the western region of Goa, which is situated along the Arabian sea coastline, has been predominantly dependent on the tourism economy. When I was growing up in Goa, tourism was seasonal. Monsoon hardly saw any tourist footfalls. September-May was the tourist season. Slowly, as cities like Pune, Bangalore, Hyderabad etc grew into full fledged metro cities, the idea of tourist season started fading away. Since these cities are on a drivable distance, people would often drive to Goa over weekends and eventually, Goa now has become a tourist destination that is occupied 365 days a year. I think one of the earlier campaigns of Goa Tourism Corporation was in fact “Go Goa – 365 days on a holiday”. The face of Goan tourism changed further as people started to view Goa as an investment for their second home. People from the metros who easily earn 20-40 lakhs a year couldn’t afford to buy a let’s say in Delhi or Bombay but could easily purchase a sprawling villa in Goa. These purchases started to drive the real estate prices in Goa where it has become impossible for average Goans to purchase property in Goa because of the disparity in purchasing power. Goa’s takeover by the real estate market is near completion. Goans are falling behind in the rat race to own an apartment in Goa. The non-Goan buys a house here as a second home (which remains unoccupied for most part of the year) but Goans are struggling to create their primary accommodation. What this disparity has produced is an extreme sense of alienation.

RGP’s support base is mostly the population that became the collateral damages in these processes of undoing of mining and scaling of tourism to unsustainable extent. It also has an additional support base from the neo-emigrant Goans, who are now settled in the UK and other European countries, by availing Portuguese passports. RGP surprised everyone in 2022 assembly polls by gaining 10% of vote share across the state, and one MLA in the assembly – a stupendous performance for a first time political party. While I am sure the honchos who run the party precisely know what bureaucratic processes are responsible for these changes in Goa, they are, rather suspiciously, focussed on targeting working class migrants who are either street vendors or daily wage laborers. They are not the ones lining up in Assagao or Aldona to buy properties and gentrify these quaint villages, but RGP thinks the root cause of Goa’s misdirected development is the working class migrants from Karnataka and elsewhere. Just recently, I was watching local news from Goa where the report was about a local minister trying to establish a new route for a palanquin that would be carrying a local goddess because the traditional route will be soon engulfed into some project that the minister may bring. Now, this is a serious concern, especially for locals. It is also surprising that a minister from a party that claims to put religious sentiments of the Hindus on a pedestal was doing this. But the locals, while rightly angered by this change of route, were heard saying that this change of route is meant for the benefit of migrants who will come there in future. The pointed critique of the local minister was absent while the government’s alleged commitment to Hinduism was nowhere being questioned. It baffles me where people, while smart enough to realize micro level politics that impact their lives, want to choose and deride an abstract notion of a migrant rather than asking questions to the concerned authorities.

The second example is more recent, and the one which prompted the aforementioned tweet, was regarding Harindra Singh. He is the man who organized Sunburn – one of the biggest EDM festivals in Goa. Sunburn becomes the center of controversy every year where the organizers start selling tickets before they’ve been granted permissions, or for days where they don’t have permissions. Needless to say, there have been cases of drug overdose at the venue in the past editions, and locals have complained about loud music, traffic congestion and a dozen of other problems. This script repeats every year like a well rehearsed show. After the 2023 edition, Singh announced on his instagram that he would be quitting from his position as the organizer of Sunburn. Great. Several Goan news portals flashed this news on their social media platforms which quickly became a space for people to troll Singh. I am all for venting out and ranting and Sunburn isn’t some humanitarian cause that needs to be sustained. But, what baffled me again was that people were comfortably directing their anger towards Singh while no Goans actually demanded explanation or accountability from the government, who was reprimanded even by the High court for illegally giving permissions to the festival in previous editions.

In the tweet, I did not provide any context but it still has garnered over 2500 likes and the retweets are nearing 400 as we speak. Ignore the flex but that implies that it is resonating with people and I am sure they’ve observed something similar in their contexts too. There’s a lot of anger in the streets in India. And I don’t even want to get started on how new Bollywood films are fanning this anger, trying to profit from it. My moot question is –  where is this anger being channeled? I remember as we were approaching the 2014 elections, the entire country was convinced that corruption should be eradicated and rapists should be hanged. Two elections have happened in MP since Vyapam while those accused in the gang rape of a IIT-BHU student in Benares where moving scot-free. And none of it seems to trigger people anymore.

The genius of authoritarianism at work is to simultaneously keep fanning people’s anger while ensuring it doesn’t get directed towards the state.

Gomantak Column

ख्रिस्तपुराण आणि सतराव्या शतकातील भक्तिभावाचा इतिहास

Posted on by kaustubh / 0 Comment

इतिहासलेखन राजे राजवाडे, युध्द, सन सनावळ्या ह्यांची नोंद करणे ह्यापुरतेच मर्यादित नसून भूतकाळाचा विविधांगी धांडोळा घेण्याचा उत्तरोत्तर प्रयत्न जगभरातील इतिहासकार करत असतात. ह्यातूनच इतिहासाच्या विविध उपशाखा निर्माण होत असतात. ज्ञान/संकल्पनांचा इतिहास (इंटलेक्च्युल हिस्ट्री), विज्ञानाचा इतिहास (हिस्ट्री ऑफ सायन्स) अश्या काही इतिहासाच्या विशेष उपशाखा गेल्या काही दशकांत तयार झाल्या आहेत. त्यापैकीच एक म्हणजे हिस्ट्री ऑफ इमोशन्स – भावनांचा इतिहास. मुळात मूलभूत मानवी भावना ह्या वैश्र्विक असतात का नाही आणि असल्या तरी विविध संस्कृतीत त्यांचे काय आयाम असतात, त्या भावना व्यक्त करण्याचे मार्ग कोणते, ऐतिहासिक काळात समाज कश्या तऱ्हेनं भावनिक पातळीवर व्यक्त होत होता ह्याचा आढावा ह्या उपशाखेत घेतला जातो. आजच्या सदरासाठी डॉ अनन्या चक्रवर्ती ह्यांनी हिस्ट्री ऑफ इमोशन्स ह्या उपशाखेतील संकल्पना वापरून लिहिलेल्या ‘बिटवीन भक्ती अँड पिएटा (२०१७)’ ह्या निबंधाविषयी आपण जाणून घेणार आहोत. डॉ अनन्या चक्रवर्ती ह्यांनी शिकागो विद्यापीठातून इतिहासात पीएचडी मिळवली असून त्या सद्या वॉशिंग्टन डीसी येथील जॉर्जटाऊन विद्यापीठात दक्षिण आशियाई इतिहास शिकवतात. त्यांचे गोवा आणि ब्राझील ह्या प्रदेशातील पोर्तुगीज साम्राज्यवादाच्या इतिहासावरचे ‘एम्पायर ऑफ अपोस्टल्स’ हे पुस्तक काही वर्षांपूर्वी प्रकाशित झाले आहे.

अभिलेख आणि दफ्तारांतील साधनांमध्ये मर्यादित राहिलेल्या इतिहासलेखनाला छेद देत फ्रेंच इतिहासकार ल्युसियन फेब्रने भावनांचा इतिहास लिहायची संकल्पना आणि त्याचे शास्त्र एका निबंधात मांडले. त्यानंतर बरेचसे स्थित्यंतर विसाव्या शतकातील इतिहासलेखनात झालेले आहे. डॉ चक्रवर्तींचा सदर निबंध हा त्याच परंपरेतला आहे. मुख्यतः धर्माचे अध्ययन करणाऱ्या संशोधकांनी हिस्ट्री ऑफ इमोशन्स ह्या उपशाखेकडे हवे तसे लक्ष अजून दिले नाही असेही त्या म्हणतात. ख्रिस्तपुराणाचे विवेचन करून धर्म/धार्मिक जाणीव आणि भावनांमध्ये असलेले नाते त्या समजण्याचा प्रयत्न ह्या निबंधातून करतात.

सर्वप्रथम ख्रिस्तपुराणसारखे काव्य ज्या काळात निर्माण झाले त्याविषयीची सामाजिक परिस्थतीती त्या उद्घृत करतात. पोर्तुगीज राजवटीच्या सुरुवातीपासूनच सासष्टीमध्ये बरीच राजकीय उलथापालथ चालली होती. हा भाग पोर्तुगीजांच्या ताब्यात आल्यानंतर तिथे मोठ्या प्रमाणात धर्मांतरण झाले. नदीपलीकडे बिजापुरी सत्ता असल्याने त्यांच्यात आणि पोर्तुगीजांमध्ये वारंवार छोट्या लढाया होत असत. धर्मांतर आणि ह्या वेळोवेळी होणाऱ्या लढायांमध्ये हिंदू देवस्थळांची बरीच हानी होत असल्याने तेथील नागरिकांनी नदी ओलांडून बिजापुरी सुलतानाचा आसरा घेत. तसेच काहीं हिंदूंनी पोर्तुगीजांविरुद्ध लढण्यात बिजापूर सुलतानाची मदतदेखील केली.धर्मांतरणासाठी सासष्टी हा सोपा प्रदेश नव्हता असे थॉमस स्टीफन्स ह्यांनी आपल्या भावाला लिहिलेल्या एका पत्रात नमूद केलंय.

कदाचित ह्या सगळ्या पेचातून मार्ग काढण्यासाठी स्टीफन्स ह्यांनी ‘अकोमोडाशियो’ ह्या प्रक्रियेचा वापर केला. अकोमोडाशियो हि जेजुइट पद्धत आहे ज्यात ख्रिस्ती होण्यासाठी लागणारे आवश्यक ज्ञान आणि प्रथा ह्या स्थानिक प्रथांशी एकनिष्ठ राहून केल्या जातात. स्टिफन्स ह्यांच्या आधीही काही व्यक्तींनी हे काम केले आहे. मुळात ख्रिस्ती धर्माचे ज्ञान आणि प्रथा नवीनच बाटलेल्या ब्राह्मणांना स्थानिक भाषेत उपलब्ध करून देणे तसे कठीण काम नव्हते. सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे देवाचा संदेश त्या भाषेत अनुवादित व्हावा अशी त्या भाषेची लायकी आहे का असा प्रश्न जेजुइट पाद्र्यांना पडला होता. ते ठरवण्याचे प्रमाण म्हणजे त्या भाषेचे व्याकरण लॅटिनच्या ढाच्यावर बसते का नाही हे पाहणे. तामिळ, मराठी, कोंकणी ह्यांची काही व्याकरणे लॅटिन भाषेच्या धर्तीवर जेजुइट पाद्र्यांनी तयार करविली.

एक अवांतर मुद्दा नमूद करू इच्छितो कि ढोबळमानाने धर्मातरणाचा इतिहास हा हिंसा आणि अत्याचारानेच व्यापलेला आहे असे काहीसे चित्र प्रचलित इतिहासात पाहायला मिळते. पण हे एक मर्यादित चित्र आहे. गोव्यात ख्रिस्ती धर्माची स्थापना हि एकतर्फी नव्हती आणि नवीन धर्मांतर केलेल्या ख्रिस्ती अनुयायांमध्ये, खासकरून ब्राह्मण अनुयायांमध्ये, ह्या नवीन धर्माविषयी कमालीची आस्था आणि उत्सुकता होती. हल्लीच डॉ अदिती शिरोडकर ह्यांनी शिकागो विद्यापीठात सादर केलेल्या आपल्या प्रबंधात गोव्यातील सुरुवातीच्या काळात ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार व स्थानिकांनी दिलेला प्रतिसाद ह्याविषयी सविस्तर लिहिले आहे. तो प्रबंध अजून प्रकाशित झाला नसल्याने त्यातील मुद्दे इथे उपस्थित करणे उचित नाही पण एवढे लक्षात येते कि सत्ता आणि वर्चस्वाच्या खेळात धर्माचे प्रमुख स्थान होते. धर्मांतरणाचे विविधांगी पैलू ह्या संशोधनातून आपल्याला आढळून येतात. ख्रिस्तपुराणाची निर्मिती हेदेखील त्याचेच द्योतक आहे. मुळात नवीन धर्मांतरण केलेल्या अनुयायांना त्यांच्या भाषेत नवीन धर्माविषयी माहिती हवी होती जेणेकरून त्यांच्या सरावाच्या पद्धतीने ते त्या धर्माचे आचरण करू शकतील. ह्याच मागणीमुळे ख्रिस्तपुराणाची निर्मिती झाली. ख्रिस्तपुराणाचे स्वरूप हे प्रश्नोत्तरी आहे जिथे नवीनच धर्मांतरित झालेले ब्राम्हण अनुयायी विविध प्रश्न विचारतात आणि त्या प्रश्नांचे केलेले निरसन म्हणजेच ख्रिस्तपुराणातील ओवीसदृश काव्य होय.

१६१४ साली ख्रिस्तपुराण लिहून तयार झाले आणि १६१७ साली प्रकाशित झाले. इन्क्विजीशनतर्फे त्याची छाननी करण्यात आली आणि त्यासाठी फादर स्टिफन्स ह्यांनी मराठीबरोबरच ख्रिस्तपुराणाची पोर्तुगीज भाषेत एक प्रत बनवून पाठवली. तिथल्या अधिकाऱ्यांनी दोघींचा अभ्यास करून मराठीच्या मर्यादेत जेवढे शक्य आहे तेवढ्यात देवाचा संदेश अंकित केल्याचे निरीक्षण पेद्रु मास्कारेन्ह्यश ह्या जेजुइट पाद्र्याने केल्याचे नमूद आहे. ह्यावरूनच सतराव्या शतकात अलंकारिक मराठीचे ज्ञान गोव्यातील स्थानिक तसेच पोर्तुगीज अधिकाऱ्यांना होते असे चक्रवर्ती सूचित करतात.

ख्रिस्तपुराण पाच भागांत विभागले आहे – आदिपुराण (जुना करार), सर्ग, प्रतीसर्ग, वंश, मन्वतराणी, आणि वंशनुचरिता. ख्रिस्तपुराणात नवीनच धर्मांतरण झालेल्या ब्राम्हण ख्रिस्ती लोकांना बायबल समजून त्याचे आकलन सोप्या पद्धतीने व्हावे ह्यासाठी स्टिफन्स वैष्णव पंथातील प्रतीकांचा वापर करून बायबलमधले विश्व सोप्या मराठी भाषेत आणि ओवी छंदात अनुसर्जित करतात. उदाहरणार्थ स्टिफन्स हेवन ह्या संकल्पनेला वैकुंठ असे अनुवादित करतात. ह्यातील लिखाणावर मराठी भक्ती साहित्याचा प्रभाव ठळकपणे दिसून येतो. बायबल तसेच भक्तीसाहित्यातील साम्यस्थळांचा नेमका वापर स्टिफन्स ह्या काव्यात करताना दिसतात. ख्रिस्तपुराणातील भावनांच्या मांडणीबद्दल बोलताना डॉ. चक्रवर्ती ह्या मातृत्वभावाविषयी बोलतात. देव हा लीला दर्शवणारा छोटा बालक आहे अशी प्रतिमा कॅथॉलिक साहित्य तसेच भक्ती साहित्य ह्या दोन्ही परंपरांमध्ये आपल्याला पाहायला मिळतात. दोन्ही परंपरांमध्ये कधी भक्त देवाकडे मातृत्वभावाने पाहतो तर कधी भक्त स्वतःला बाळ समजून देवाला मातृत्वरूपात पाहतो. ह्या दोन्ही परंपरांमध्ये असलेले मातृत्वभावाचे अनन्यसाधारण महत्व हेच ख्रिस्तपुराणसारख्या काव्याची निर्मिती प्रक्रिया सोपी करतात असे मत डॉ चक्रवर्ती मांडतात.

Gomantak Column

हिंदू कॅथॉलिक एनकॉउंटर्स – गोव्यातल्या संकीर्ण धार्मिक जाणीवेचा शोध

Posted on by kaustubh / 0 Comment

२०१३ साली तत्कालीन मुख्यमंत्री स्व मनोहर पर्रीकर ह्यांनी एका मुलाखतीत ‘गोव्यातील कॅथॉलिक समाज हा सांस्कृतिकरीत्या हिंदू आहे’ अश्या स्वरूपाचे काहीसे वादग्रस्त विधान केले होते. आजही अशाप्रकारची विधाने, खासकरून निवडणुकीच्या तोंडावर आपण ऐकत असतो. गोव्यातल्या मुस्लिम समाज इतर मुस्लिम समाजापेक्षा वेगळे आहे असेही म्हटले जाते. मुळात सत्ताधिष्ठीत समाजातील एका नेत्याने अल्पसंख्यांक समाजाविषयी असे विधान करणे बरोबर नाही. पर्रीकरांना गोव्यातले कॅथॉलिक सांस्कृतिकरीत्या हिंदू वाटतात ह्यापेक्षा गोव्यातल्या कॅथॉलिक समाजाला तसे वाटते का हे महत्वाचे आहे. ते मांडण्याची मुभा आणि साधने प्रत्येक अल्पसंख्यांक समाजाकडे असतीलच असे नाही. आणि तसेही गोव्यातील कॅथॉलिक समाज हा काही एकगठ्ठा समाज नाही. त्यातही वर्गवार आणि जातवार विभागणी आहे त्यामुळे त्यातली विविधता नाकारून सरसकट सगळ्या कॅथॉलिक समूहाला एकाच माळेत तोलणे हेही बरोबर नाही.

अशी विधाने वरवर ठीक वाटत असली तरी ती काही मूलभूत प्रश्न निर्माण करतात. मुळात हिंदू असणे म्हणजे काय, ख्रिश्चन (त्यातही कॅथॉलिक) असणे म्हणजे काय ह्याची व्याख्या कोणती? त्या व्याख्येची ऐतिहासिक प्रक्रिया काय? गोव्यात हिंदू किंवा कॅथॉलिक असण्याची ठळक वैशिष्ट्ये कोणती? ह्यातल्या सीमारेषा अगदीच स्पष्ट आहेत का पुसट आहेत? गोव्यातले कॅथॉलिक जसे सांस्कृतीकरित्या हिंदू भासतात तसेच गोव्यातल्या हिंदूंना सांस्कृतीकरित्या कॅथॉलिक म्हणू शकतो का? अश्या सर्व प्रश्नांची उत्तरे देण्याचा प्रयत्न डॉ. अलेक्झांडर हेन ह्यांनी आपल्या ‘हिंदू कॅथॉलिक एन्काऊंटर’ ह्या पुस्तकात केला आहे. जर्मनीतील हायडेलबर्ग विद्यापीठात रिलिजियस स्टडीज मध्ये डॉक्ट्रेट मिळवून ते सद्या अमेरिकेतील ऍरिझोना स्टेट युनिव्हर्सिटीमध्ये भारतीय धर्माचे अध्यापन करतात.

समाजात कुठलाही समज आपसूकच अस्तित्वात नसतो तर तो समज रूढ होण्याची एक निरंतर प्रक्रिया असते. त्या प्रक्रियेचे मापन समाजशास्त्रात विविध पद्धतीने केले जाते. इतिहास आणि मानवशास्त्र (अँथ्रोपॉलॉजी) ह्या त्या प्रक्रियेचे मापन करण्याच्या दोन प्रमुख ज्ञानशाखा आहेत. डॉ हेन ह्यांचे पुस्तक ह्या दोन्ही ज्ञानशाखांचा आधार घेऊन गोव्यातील समाजात धार्मिकतेची व्याख्या आणि जागा, त्याच्या जडणघडणीची प्रक्रिया ह्याविषयी धांडोळा घेतात. पोर्तुगीज शासनामुळे एक नवीन धार्मिक जाणीव आणि आधुनिकतेशी सामना करत असलेल्या सोळाव्या शतकातील गोमंतकीय समाजात आलेली स्थित्यंतरं आणि त्याचे आजही आढळून येणारे प्रभाव ह्यांची साखळी हेन बांधतात. गोमंतकीय समाजात हिंदू आणि कॅथॉलिक संस्कृतींची सरमिसळ होऊन एक संकीर्ण (सिंक्रेटीक) धार्मिक जाणीव उदयास आली असल्याचे मत हेन आपल्या संशोधनातून मांडतात.

पहिल्या प्रकरणात ते पूर्वेकडील ख्रिस्ती अनुयायांच्या शोधात निघालेल्या पोर्तुगीज प्रवाश्यांविषयी लिहितात. वास्को द गामासाठी पूर्वेकडे जाणे हा नवीन विश्वाचा, ज्ञानाचा किंवा अनुभवाचा शोध घेणे नसून आधीच असलेले ज्ञान आणि अनुभव दृढ करण्याचा प्रकल्प होता असे ते म्हणतात. त्यामुळे ‘डिस्कव्हरी’ ह्या संज्ञेला एक वेगळा आयाम प्राप्त होतो. दुसऱ्या प्रकरणात पोर्तुगीज राजवटीने आरंभलेल्या मूर्तिपूजेविरुद्धच्या मोहिमेबद्दल ते लिहितात. ह्या मोहिमेंतर्गत देवळे, घुमट्या इत्यादी तोडून तिथे ख्रिस्ती धार्मिकस्थळे बांधण्यात आली ह्या प्रक्रियेचा सारांश ते देतात. तिसऱ्या प्रकरणात जेजुइट मिशनरींद्वारा स्थानिक संस्कृतीशी संवादी राहून ख्रिस्ती धर्माची एक दक्षिण आशियाई व्याख्या निर्माण झाली ह्याविषयी हेन सविस्तर लिहितात. स्थानिक संस्कृती, समाजव्यवस्था सामावून घेऊन ख्रिस्ती धर्मानुभव निर्माण करणे हि जेजुइट पंथाची खासियत होती. जेजुइट इतिहासात ह्या प्रक्रियेला ‘ऍकोमोडाशियो’ असेही म्हटले जाते. फादर थॉमस स्टीफन ह्यांनी वैष्णव पंथातील प्रतीकांचा वापर करून ‘ख्रिस्तपुराण’ हा बायबलच्या मराठी अविष्कार ह्याच प्रक्रियेत मोडतो. जेजुइटपंथीयांनी`निर्माण केलेली मराठी व्याकरणे, शब्दावली इत्यादी विषयी हेन ह्या प्रकरणात लिहितात.

गोव्यातल्या ख्रिस्ती धर्माच्या प्रसारप्रक्रिया उद्घृत केल्यावर हेन सरळ विसाव्या शतकात येतात. नव्वदीच्या दशकापासून हेन गोव्यात फिल्डवर्क करत आहेत आणि ह्यापुढील प्रकरणे ह्याच फिल्डवर्कवर आधारित आहेत. चौथ्या प्रकरणापासून गोव्यातले हिंदू आणि कॅथॉलिक समाज एकत्ररित्या कसे राहतात ह्याविषयी ते सविस्तर मांडणी करतात. त्यासाठीचा मूलभूत आधार गोमंतकीय गाव आहे. हेन ह्यांच्या मते गावाची संकल्पना हि केवळ आर्थिक आणि सामाजिक निकषांवर नाही तर धार्मिक निकषांवरही (उदा. ग्रामदेवता, जत्रा किंवा फेस्त ह्यासारखे ग्रामदेवतांचे उत्सव, व त्याला जोडून असलेले मानसन्मान इ.) आधारलेली आहे.

हेन ह्यांच्या मते गावातल्या धार्मिक तसेच दैनंदिन जीवनात आढळून येणारा हिंदू कॅथॉलिक समन्वय ढोबळमानाने तीन प्रकारात मोडतो. पहिला प्रकार म्हणजे गावच्या सीमा व ग्रामदेवतांच्या अधिष्ठानाखाली येणारा गावाचा परीघ. ह्यात विविध ग्रामदेवतांचे असलेले स्थानिक महत्व उदा. खुरीस आणि घुमटयांकडे असलेली गावपणाची आणि रक्षणाची जबाबदारी ह्यासारख्या रूढीपरंपरा मोडतात. दुसरा प्रकार म्हणजे ग्रामदेवतांमधील एकमेकांत असलेल्या नात्यातून हा समन्वय अधोरेखित होतो असे हेन मांडतात. उदा. लईराई, महामाई, मोरजाई, केळबाय, आदिपाय ह्या पाच बहिणींची सहावी बहीण मीराबाई म्हणजे फिरंग्यांनी धर्मांतरित केलेली मिलाग्रीस, आणि सातवी बहीण सीता जी पाताळात गडप झाली. ह्या सर्व बहिणी गोव्यातल्या नव्या आणि जुन्या काबिजादींमधील गावांमध्ये पुजल्या जातात. तिसरा प्रकार म्हणजे ग्रामस्थ आणि पांथस्थांच्या आरोग्य आणि खुशालीमध्ये ग्रामदेवतांचे असलेले महत्व. उदा. बांबोळी येथे असलेला फुलांचा खुरीस किंवा म्हापश्यातील बोडगेश्वर हे तिथल्या गावच्या लोकांचे तसेच तिथून प्रवास करणाऱ्याच्या आरोग्यावर अंकुश ठेवतात आणि ह्या भावनेत धर्माचे बंधन ना देवाला ना भक्ताला आड येते. ह्यातूनच एक प्रगल्भ आणि संकीर्ण धार्मिक जाणीव गोव्यातील समाजमनात रूढ झाली आहे असे मत हेन मांडतात.  हाच मुद्दा अधिक ठळकपणे समजविण्यासाठी पाचव्या प्रकरणात हेन शिवोली गावातील जागर उत्सवाचे उदाहरण घेऊन हिंदू-ख्रिस्ती धार्मिक संवादाची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करतात.

सरतेशेवटी गोव्यातील हिंदू ख्रिस्ती समन्वयाद्वारे धार्मिक संकिर्णतेच्या संकल्पनेवर एकूणच पुनर्विचार करणे गरजेचे आहे असे हेन म्हणतात. धर्माच्या अध्यापनात किंवा एकूणच मानव्यशास्त्रांमध्ये संकिर्णतेला काहीश्या संशयास्पदरित्या पाहिले जाते आणि ह्याला ठोस कारणे आहेत. हेन ह्यांच्याच पुस्तकाचे उदाहरण घ्यायचे झाले तर जे कॅथॉलिक नाही ते हिंदू असा समाज दृढ मानून हेन आपली मांडणी करतात. पण सोळाव्या शतकात आपण हिंदू आहोत हि जाणीव बिगर कॅथॉलिक समाजात होती का? आणि असलीच तर ती समान पातळीवर होती का ह्याविषयी प्रश्न निर्माण केले जाऊ शकतात. बेताळ, जाग्यावयलो, भूतनाथ किंवा सांतेरी इ. ह्या ग्रामदेवता प्रामुख्याने ब्राह्मणेतर समूहांमध्ये लोकप्रिय आहेत पण हेन ह्यांच्या विवेचनात जातिव्यवस्थेचा समावेश फारसा नसल्याने त्यांच्या संकिर्णतेची व्याख्या हि सरसकट संपूर्ण गोमंतकीय समाजाला लागू होते कि नाही ह्याबद्दल प्रश्न आहे. ह्या तार्किक मर्यादा असल्या तरीही गोव्यातील धार्मिक जाणिवांची जडणघडण समजायची असेल तर हे पुस्तक नक्कीच उपयुक्त ठरेल.

– कौस्तुभ सोमनाथ नाईक

Diary/Travel

Hello from Lisbon

Posted on by kaustubh / 0 Comment

Hello from Lisbon!

I have been camping here since August sharpening my Portuguese skills. My arrival here was due towards end of June. However, my visa got delayed and I reached here a month later. I have already finished my beginner’s level Portuguese and currently finishing my intermediate level course (B1) before I return to Philadelphia for the last semester of my coursework in January 2024. Barring some specific cases of past continuous tense, I can effectively read and write in Portuguese now and the last essay I wrote was one and a half page worth rant on how social media platforms impact our self-esteem and identity

I also made a weeklong trip to Porto when Amu came visiting from India during a semester break. Porto is beautiful to say the least. It was also fun to revisit some places in Lisbon again with her. Ever since she has left, I have barely made a trip to the downtown, except to attend protest demonstrations. I have to make a trip to Coimbra too. Will save Braga, Evora for the subsequent visits where I will be more in control of my schedule.

I have also been making visits to various archives here in Lisbon, most regularly to the Biblioteca Nacional. I spent some time at Torre do Tombo too, which just next to the FLUL building where I show up daily for my Portuguese classes. I also mustered strength and made a trip to Arquivo Historico Ultramarino (AHU) and I need to write a separate post to address that trauma. However, I am pretty sure that I would have to return to that place and make more regular appearances there. Filhaal, I have gathered some basic material from BNP to think through some immediate research questions.

Not sure if people tried to visit this space but it was shut for almost entire year due to some technical issues which seem to have resolved now. I have updated the existing sections and will be adding few more, one page certainly for my plays (now that there are three of them out in the world). Like in all the updates of return, I hope to post here more regularly and some focused content on Goa, History, Historiography etc.

PS: Amu and I got engaged. Technically we got married too but more about that later.

Diary

पोर्तुगीज आफ्रिका आणि आफ्रिकेतील गोमंतकीय समाज

Posted on by kaustubh / 0 Comment

सुएला ब्रेव्हरमन महिन्याकाठी किती खळबळजनक विधानं करते त्याचा हिशेब ठेवणं आता अशक्य झालं आहे. हा लेख लिहिण्यापर्यंत ‘होमलेसनेस हा एक लाइफस्टाइल चॉईस आहे’ अशा आशयाचे विधान तिनं केलं होतं. स्वतः स्थलांतरित परिवारातून येऊनही स्थलांतरितांबद्दलचा तिला कमालीचा तिटकारा असावा असं वाटतं. ब्रिटनसारख्या, वसाहतींच्या जोरावर धनाढ्य बनलेल्या देशाची होम सेक्रेटरी (केंद्रीय गृहमंत्री) बनणं हे एका अर्थी प्रातिनिधिक स्वरूपात ऐतिहासिक म्हणावं लागेल. पण स्थलांतरितांविषयीची तिची किंवा सुनकशासित सरकारची जी भूमिका आहे ती एकविसाव्या शतकातील मोठ्या विरोधाभासांपैकी एक म्हणावी लागेल.

ब्रेव्हरमनचा उल्लेख सुरुवातीलाच करण्याचं कारण की परवा माझी एक लंडनस्थित गोमंतकीय मैत्रीण ‘काय लाजिरवाणी आहेत तिची वक्तव्यं आम्हां गोवेकरांसाठी’ असं म्हणून गेली असता मला कळलं कि ब्रेव्हरमन गोमंतकीय वंशाची आहे. नंतर कळलं की तिचे वडील गोमंतकीय कॅथलिक होते; ते केनियामध्ये स्थायिक होते आणि साठच्या दशकात ब्रिटनमध्ये दाखल झाले. केनिया, झांझिबार, युगांडामार्गे बरेचसे गोमंतकीय ब्रिटन, तसंच इतर देशांत पोचले. ह्या देशांमध्ये वसाहतवाद संपून स्वायत्त राष्ट्र निर्माण करण्याची प्रक्रिया सुरू झाल्यावर ब्रिटिश सरकारमार्फत नोकरशहा म्हणून आलेल्या बऱ्याच भारतीय लोकांना तिथून काढता पाय घ्यावा लागला. मीरा नायर ह्यांच्या ‘मिसिसिपी मसाला’ ह्या फिल्मची सुरुवात ह्याच इतिहासापासून होते.

मुळात गोवेकर आफ्रिकेत कसे पोचले? गोवेकरांसाठी आफ्रिकेचा मार्ग पोर्तुगीज आणि ब्रिटिश अशा दोन्ही वसाहती साम्राज्यांमुळे खुला झाला. हा इतिहास एकमेकांत जरी गुंतला असला तरी त्या स्थलांतरणाची प्रक्रिया किंवा तिथे गेलेल्यांचं पुढे काय झालं, ह्या भिन्न गोष्टी आहेत. म्हणून त्या प्रक्रिया दोन वेगळ्या भागांत मी मांडणार आहे. खरं तर हा माझा अभ्यासाचा विषय नाही, पण जी त्रोटक माहिती माझ्याजवळ आहे ती इथे जरा सुटसुटीत करून लिहिण्याचा प्रयत्न मी करणार आहे.

आफ्रिकेमध्ये पोर्तुगीज

आयबेरियन द्वीपकल्पात पोर्तुगीज आणि स्पॅनिश अशी दोन साम्राज्यं उदयास येत होती आणि साहजिकच त्यांच्यात आपलं साम्राज्य वाढवण्याची चुरस निर्माण झाली होती. ह्याचा धर्तीवर कॅथलिक धर्मगुरू पोप अलेक्झांडर (सहावे) ह्यांच्या एका फर्मानाने (पेपल बुल) जगाच्या नकाशाचे दोन भाग करून एक भाग स्पेन तर दुसरा भाग पोर्तुगाल साम्राज्याला देण्यात आला. पण ह्यात पोर्तुगालला कमी भूभाग मिळाला असं वाटून १४९४मध्ये ह्या फेरविचार होऊन नकाशा विभागणारी रेषा अजून पश्चिमेकडे हलवली. आणि ह्यामुळेच ब्राझील ते आशियाखंड हा भूभाग पोर्तुगीजांच्या ताब्यात आला आणि तेव्हापासून त्यांची नजर आफ्रिकेकडे वळली.

पोर्तुगाल साम्राज्याच्या वाढीत सर्वांत मोठा वाटा हेनरी द नेव्हिगेटरचा मानला जातो. हेनरी हा पोर्तुगालचे तत्कालीन सम्राट राजा जॉन आणि राणी फिलिपा ह्यांचा तिसरा पुत्र होता. त्याचे इतर दोघे भाऊ राजा बनले पण हेनरीने त्याबाबतीत जास्त रस दाखवला नाही असं मानतात. पण त्यानं बऱ्याचशा सागरी मोहिमा आखल्या आणि त्यासाठी लागेल ती मदत उपलब्ध करून दिली. भारतीय उपखंडाकडे जायचा सागरी मार्ग शोधणं, ह्या विचारानं तो झपाटला होता आणि त्याच अट्टहासामुळे तो आफ्रिकी समुद्रतटावर मोहिमा पाठवू लागला. वास्को द गामा केप ऑफ गुड होपला वळसा घालून कालिकतला पोचेपर्यंत बरेचसे पोर्तुगीज खलाशी क्रमाक्रमानं आफ्रिकेचा तट चाचपडत पुढे पुढे जात होते. ह्या सर्व मोहिमा हेनरीच्या आशीर्वादाने होत होत्या.

त्याकाळी दीपस्तंभ नसत त्यामुळे पोर्तुगालहून निघणारे नाविक जिथे जमेल तिथे मोठाले क्रूस बसवत, ज्यांना पाद्रांव म्हणत. परतीच्या वाटेवर किंवा मागाहून येणाऱ्या मोहिमांना त्याची मदत व्हावी हा त्यामागचा हेतू होता. ह्याच विस्तारवादी मोहिमांतून पोर्तुगीज साम्राज्यानं आफ्रिकेत आपलं बस्तान बसवायला सुरुवात केली. १४८२ साली डायगो कांव नावाचा पोर्तुगीज खलाशी काँगो नदीच्या मुखापाशी पोचला आणि आफ्रिका खंडातल्या पोर्तुगीजांच्या वास्तव्याची एका अर्थी सुरुवात झाली. गिनी-बिसाउ, मोझांबिक, मदगास्कर, अंगोला, सांव टोम, प्रिन्सेप येथे पोर्तुगीज वसाहती स्थापन झाल्या.

पूर्व आफ्रिकेत मोझांबिक आणि पश्चिम आफ्रिकेत अंगोला ह्या पोर्तुगालच्या आफ्रिकेमधल्या दोन प्रमुख वसाहती होत्या. सोळाव्या शतकापासून सुरू झालेल्या इथल्या वसाहती १९७४ साली सालाझारच्या राजकीय अस्तानंतर संपुष्टात आल्या. आफ्रिकेत प्रामुख्यानं सोनं, हस्तिदंत, मसाले ह्यांच्या निर्यातीवर आपली पकड कायम केली. साखर, कापूस, तंबाखू ह्यांसारख्या श्रम अधिक लागणाऱ्या पिकांच्या लागवडीसाठी आफ्रिकेतून गुलाम म्हणून राबवण्यासाठी माणसांची निर्यात व्हायची. ह्या विक्रीत इतर पोर्तुगीज वसाहतींमधल्या स्थानिक व्यापाऱ्यांनीही चांगला जम बसवला होता. गोव्यामधलं त्याकाळचं म्हामाय कामत हे मोठं व्यापारी घराणं गुलामांच्या विक्रीत सामील होतं हे त्यांच्या दफ्तरातल्या नोंदीतून स्पष्ट होतं.

प्रशासकीय सेवेत जसजसा स्थानिकांचा सहभाग वाढत गेला तशा त्यांच्या बदल्या इतर वसाहतींमध्ये होऊ लागल्या. अंगोला, मोझांबिकसारख्या ठिकाणी गोवेकर प्रशासकीय सेवेमार्फत आले. काही हंगामी होते तर काहीजण तिथेच स्थायिक झाले. अंगोलाच्या कम्युनिस्ट नेत्या सीता वालेस ह्यांचे आईवडील सरकारी कर्मचारी ह्या नात्याने गोव्यातून तिथे स्थायिक झाले होते. वालेस ह्यांचा जन्म १९५१ साली अंगोलात झाला. विद्यार्थी चळवळीतून वर आलेल्या वालेस ह्यांनी वैद्यकीय शिक्षण घेतले होते व त्या पीपल्स मूव्हमेंट फॉर लिबरेशन ऑफ अंगोला (पीएमएलए) ह्या डाव्या राजकीय पक्षासाठी काम करत होत्या. १९७४ साली जेव्हा पोर्तुगालमध्ये कार्नेशन क्रांती होऊन इश्तादो नोवो (नवं राज्य) ह्या हुकूमशाही सरकारचा अंत झाला तेव्हा त्या क्रांतीचे पडसाद अंगोलातही उमटले. त्यावेळी मॉस्कोत असलेल्या सिता वालेस १९७५मध्ये अंगोलाला परतल्या व तोपर्यंत सत्तेत आलेल्या पीएमएलएच्या सरकारचा भाग बनल्या. पण डाव्या राजकारणातल्या संघटनामध्येही अंतर्गत कलह होते. वालेस ज्या गटाशी संलग्न होत्या तो गट सोव्हियतधार्जिणा मानला जाई. हळूहळू ह्या कलहाचं रूपांतर एका चळवळीत होत गेलं आणि अंगोलाचे त्याकाळचे प्रधानमंत्री अगुस्तिन नेतो ह्यांच्याशी त्यांनी फारकत घेतली. पुढे ह्या गटानं सत्तापालट करण्यासाठी बंडही केलं; ते बंड रोखायला सत्ताधाऱ्यांनी क्युबन सैन्याची मदत मिळवून यश मिळवलं. ह्याच बंडात सहभागी होण्याच्या संशयावरून १९७७ साली सिता वालेस ह्यांची हत्या करण्यात आली. त्यावेळी त्या केवळ २५ वर्षांच्या होत्या. त्यांनतर त्यांचे बंधू आल्दमार वालेस ह्यांचीही (ते केवळ त्यांचे भाऊ आहेत म्हणून) हत्या करण्यात आली. ‘सिता वालेस – अ रेव्होल्यूशनरी अनटील डेथ’ हे लिओनोर फिगरेदो ह्यांनी लिहिलेलं त्यांच्यावरचं पुस्तक २०१८ साली प्रकाशित झालं.

मोझांबिकमध्येही बरेचसे गोमंतकीय स्थायिक झाले. काही नोकरी शोधण्यासाठी तर काही सरकारी किंवा सैन्यातल्या नोकऱ्यांमार्फत तिथे पोचले. ह्यापैकींच एक महत्त्वाची व्यक्ती म्हणजे अकिनो दे ब्रागांझा; जे मोझाम्बिक सरकारचे राजदूत होते आणि तत्कालीन राज्यप्रमुख सामोरा माशेल ह्यांचे निकटवर्तीय सल्लागार होते. मोझांबिकमध्ये स्थायिक होण्याआधी ब्रागांझा पोर्तुगाल, फ्रान्स, मोरोक्को आदी देशांमध्ये वास्तव्यास होते. तिथे त्यांनी विज्ञानाचं शिक्षण घेता घेता पत्रकारिताही केली. १९८६ साली सामोरा माशेल ह्यांच्याबरोबर एका दौऱ्यावर असताना विमान अपघातात त्यांचं निधन झालं. २०११ साली त्यांच्या पत्नी सिल्विया ब्रागांझा ह्यांनी ‘बॅटल्स वेज्ड, लास्टिंग ड्रीम्स’ हे त्यांच्या जीवनावर आधारित पुस्तक लिहून प्रकाशित केलं.

आफ्रिकेत गोमंतकीय मराठे

एकोणिसाव्या शतकात पोर्तुगालला आफ्रिकेत आपल्या अखत्यारीखाली असलेला भूभाग वाढविण्याची इच्छा झाली व त्यासाठी त्यांनी तसे प्रयत्नही सुरू केले. पण ह्या प्रयत्नांना स्थानिकांतर्फे बऱ्यापैकी विरोध झाला. ह्या प्रतिकाराला तोंड देण्यासाठी पोर्तुगीज नौदलाच्या प्रमुख फेरेरा दे आल्मेदा ह्यानं पोर्तुगीज गोव्याच्या गव्हर्नर जनरलला टेलिग्राफ पाठवून सुमारे चारशे ‘सच्चे मराठे’ सैनिक पाठविण्याची विनंती केली. हे मराठे म्हणजे सत्तरी, डिचोली ह्या नव्यानंच पोर्तुगीज अखत्यारीत आलेल्या नव्या काबिजादी भागांतले सैनिक होते. त्यात प्रामुख्याने सत्तरी तालुक्यातल्या राणेंचा समावेश होत. राणेंकडे सत्तरीची मोकासदारी होती (आणि आजही आहे).

ह्या काळात मराठा सैनिकांविषयी जे काही प्रचलित समज होते, त्यांच्या बळावरच त्यांना सरकार दरबारी सैन्यात नोकरी वगैरे मिळत असे. आणि ह्या नोकरीचा भाग म्हणून त्यांना इतर वसाहतीत जावं लागणं हेही काही नवं नव्हतं. ह्या आधी मराठा सैनिकांच्या तुकड्या आफ्रिका, तिमोर, मकाऊ इथे पाठवण्यात आल्या होत्या. पण ह्यावेळी परिस्थिती बदलली होती. एकोणिसाव्या शतकात पोर्तुगीज साम्राज्याचं वैभव कमी होत चाललं होतं. त्यामुळे जे बदल आले त्यांत सैन्यावरच्या खर्चात कपात करण्यात आली होती. सैनिकांमध्ये असंतोष वाढला होता. ह्याला बरीच कारणं होती. सैनिकांचे कमी झालेले पगार आणि हक्क हे ह्या असंतोषामागचं मुख्य कारण होतं. तसंच, सत्तरीच्या जमिनीच्या कारभारात स्थानिक सारस्वत कारकुनांचा वाढत जाणारा प्रभाव हेही एक कारण होतं. नुकत्याच आफ्रिकेतून परतलेल्या एका मराठा तुकडीनं आपले तिथले अनुभव व्यक्त केल्यावर तर तिथं जाणं शक्यच नाही असा पावित्रा सैनिकांनी घेतला. आफ्रिकेत पाठविलेल्या सैनिकांची सर्वांत मोठी समस्या होती की हिंदू सैनिकांसाठी वेगळं स्वयंपाकघर नव्हतं आणि इतर लोकांबरोबर बसूनच त्यांना जेवावं लागत असे. ह्यामुळे त्यांच्या जातीशुचितेचा प्रश्न निर्माण झाला. समुद्र पार करणं हेही वर्ज्य होतं. ह्या धर्तीवर जेव्हा सैनिकांना आफ्रिकेत पाठवायची वेळ आली तेव्हा त्याचं रूपांतर बंडात झालं. १८९५ साली दादा राणेंनी सुमारे ९०० सैनिक घेऊन पोर्तुगीज सरकारविरुद्ध बंड पुकारलं. ते लगेच शमवण्यात पोर्तुगीज सरकारला यश आलं. पण ह्या बंडाचा धसका त्यांनी घेतला. १८९७ साली जेव्हा परत मराठा सैनिकांना आफ्रिकेत पाठविण्याचं आदेश मंजूर झाला तेव्हा त्यांना पगार वाढवून मिळाला; आणि हिंदू सैनिकांच्या चालीरीतींत पोर्तुगीज फेरफार करणार नाहीत असं आश्वासनही दिलं. त्यानंतरही गोव्यातून पोर्तुगीज आफ्रिकेत गोमंतकीय सैनिक पाठवले गेले पण तिथे गोमंतकीय हिंदू स्थायिक झाल्याचं ऐकण्यात नाही.

पूर्व आफ्रिकेतले गोमंतकीय समाज

वर नमूद केल्याप्रमाणे एकोणिसाव्या शतकात पोर्तुगीज साम्राज्याचं आर्थिक पतन सुरू झालं होतं. त्यामुळे बरेचसे गोमंतकीय तेव्हा भरभराटीला येत असलेल्या मुंबईकडे नोकरीधंद्यांच्या शोधात निघाले. ह्याच काळात इंपिरियल ब्रिटिश ईस्ट आफ्रिका कंपनी आफ्रिकन वसाहतीत रेल्वे प्रशासनासाठी नोकरभरती करत होती. ह्या नोकरभरतीतून गोमंतकीय लोक पूर्व आफ्रिकेत दाखल झाले. केनिया, युगांडा, झांझिबार ह्यांसारख्या देशांत त्यांनी आपलं बस्तान बसवलं आणि एक नोकरशहा वर्ग म्हणून ते आफ्रिकेत उदयास आले. तिथे त्यांची पत इतर भारतीयांपेक्षा जरा वरचढ होती. त्यांच्या इंग्रजीवरच्या प्रभुत्वामुळे आणि इमानदारीमुळे त्यांना सरकारी नोकरीत प्राधान्य दिलं जाई, असं एका ब्रिटिश ऑफिसरने लिहून ठेवले आहे. पूर्व आफ्रिकेत गोवेकरांना चांगल्या हुद्द्याच्या जागा मिळाल्या. त्या बळावर त्यांनी स्वतःसाठी सामाजिक संस्था उभारल्या; क्लब्स, शाळा, वाचनालयं वगैरे सुरू केली. तिथले गोमंतकीय जरी भारतीय आणि स्थानिक आफ्रिकन समाजांत मिसळत असले तरी ते स्वतःला भारतीयांपेक्षा वेगळे समजत होते.

जेव्हा पूर्व आफ्रिकेमध्ये स्वातंत्र्यवादी चळवळी सुरू झाल्या तेव्हा ब्रिटिशांनी स्थापन केलेल्या भारतीय नोकरशाहीलाही त्याची झळ बसली. तोपर्यंत स्थानिक आफ्रिकी लोकांना मोठ्या हुद्द्याच्या नोकऱ्या सहसा दिल्या जात नसत; त्यामुळे भारतीयांविषयीही त्यांच्यात बराच राग होता. झांझिबारमध्ये प्रजासत्ताक राज्य स्थापन झाल्यानंतर चर्चमधून परतणाऱ्या काही गोमंतकीय लोकांवर गोळीबार करून त्यांना ठार मारण्यात आलं. ह्या घटनेचा धसका स्थानिक गोवेकरांनी घेतला होता. त्यानंतर जेव्हा सरकारनं संसाधनांच्या राष्ट्रीयीकरणाची मोहीम राबवली त्यात बऱ्याच नोकऱ्या गोमंतकीयांकडून काढून घेतल्या गेल्या. ह्या सगळ्यानंतर बरेच गोमंतकी (आणि इस्माइली व्यापारी) झांझिबार सोडून गेले. केनियामध्येही अशाच प्रकारच्या प्रक्रियेअंतर्गत गोवेकरांना केनिया सोडून जावे लागले. पियो गामा पिंटोसारखे गोवेकर तर राष्ट्रवादी चळवळीचा भाग होते, पण स्वातंत्र्यानंतर काही वर्षांनी त्यांचीही राजकीय हत्या करण्यात आली. युगांडामध्ये ईदी अमीनचे सरकार येईपर्यंत तिथल्या भारतीयांच्या रोजच्या आयुष्यावर काही परिणाम झाला नव्हता पण अमीनच्या उदयानंतर त्याने फर्मान काढून, ज्यांनी कोणी युगांडाचे नागरिकत्व घेतले नाही त्यांनी तीन महिन्यात देश सोडून चालते व्हावे असा इशारा दिला.

जेव्हा १९१० साली पोर्तुगालमध्ये राजेशाहीच्या अंत होऊन प्रजासत्ताक राज्य स्थापन झालं तेव्हा पोर्तुगालचं सार्वभौमत्व वसाहतींनाही लागू झालं. त्यामुळे पोर्तुगीज वसाहतींमध्ये राहणारे सगळे लोक पोर्तुगालचे नागरिक मानले जात होते आणि हा नियम पूर्व आफ्रिकेत असलेल्या गोमंतकीयांनाही लागू होता. जेव्हा १९६१मध्ये गोवा भारतात विलीन करण्यात आला तेव्हा पूर्व आफ्रिकास्थित गोवेकरांनी आपले पोर्तुगीज पासपोर्ट भारतीय दूतावासात जमा करावे असा आदेश दिला. ह्यावेळी त्यांनी भारतीय नागरिकत्व घ्यावं का ब्रिटिश प्रोटेक्टड स्टेटस, ह्याविषयी द्विधा मनस्थिती होती. त्यांनी आपला आणि आपल्या मुलांच्या भविष्याचा विचार करता ब्रिटिश प्रोटेक्टेड पासपोर्ट घेतला. पण जेव्हा पूर्व आफ्रिकेतले देश ब्रिटिशांपासून मुक्त झाले तेव्हा त्यांच्या नागरिकत्वाचा पेच पुन्हा उभा राहिला. राहत्या देशात आयुष्यभर कमावलेलं सगळं सोडून इंग्लंडला जावं, का आहे त्या देशाचं नागरिकत्व घेऊन तिथंच राहावं हा मोठा प्रश्न होता. आणि त्यावेळी ब्रिटिशांनी आपल्या इमिग्रेशन कायद्यात बरेच बदल केले होते. त्यानुसार वसाहतींमध्ये ज्यांना ब्रिटिश नागरिकत्वाचा दर्जा मिळाला आहे त्यांना मर्यादित हक्क देण्यात आले होते; आणि त्यांनी ब्रिटनमध्ये येण्यातही बरेच निर्बंध घातले होते. (ह्या बाबतीत सविस्तर माहिती याच अंकात महमूद ममदानींच्या लेखात आहे). आफ्रिका सोडणं भाग होतं, आणि ब्रिटिश पासपोर्ट असूनही इंग्लंडमध्ये शिरणं अवघड असल्यानं त्यांनी कॅनडा, अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया, न्यूझीलंड, पोर्तुगाल व ब्राझील यांसारख्या देशांत स्थलांतर केलं.

पोर्तुगीज आणि ब्रिटिश ह्या दोन साम्राज्यांच्या वसाहतवादी प्रक्रियेमुळे जी मानवी फरफट निर्माण झाली त्यात गोमंतकीय जगभर विखुरले गेले. त्या प्रक्रियेचं विश्लेषण किंवा त्यात सापडलेल्या लोकांचे अनुभव इतिहासाच्या पटावर फार झळकले नाहीत, कारण वसाहतवाद विरुद्ध राष्ट्रवाद अशा पारंपरिक बायनरीत ते कधीच सामावले जाऊ शकत नाहीत. जागतिकीकरणाचा पाया हा वसाहतवादी इतिहासानं गिरवलेल्या मार्गानंच जातो. आजही गोव्यात परदेशी नोकरीला जाणाऱ्यांचं प्रमाण बऱ्यापैकी आहे. कैकदा हा पर्याय नसतो, हतबलताही असते. हल्लीच पोर्तुगीज व्हिजा मिळविण्याच्या निमित्तानं मला महिनाभर पणजीतल्या दूतावासात खेपा माराव्या लागल्या, तेव्हा तिथे पोर्तुगीज पासपोर्ट मिळवण्यासाठी येणाऱ्या गोवेकरांना बघून ह्याची पक्की जाणीव झाली. हेही एकप्रकारचे बेघर होणंच आहे.

सुएला ब्रेव्हरमनला हे कळेल काय?

Books

I Have Not Seen Mandu – Swadesh Deepak (मैंने मांडू नहीं देखा – स्वदेश दीपक)

Posted on by kaustubh / 0 Comment

दिल्ली में जो पैदल चलते है, कहीं नहीं पहुचतें।

I was rightfully warned by friends who’ve read this book that it won’t be easy to read this cover to cover. The book traverses through so many worlds- real and imagined, oscillates between so many timelines – past and future, but what remains constant is the deafening suffering of its writer who is condemned to be the protagonist of this fable.

It would be an understatement to say Swadesh Deepak is a brave man. The book is a vivid description of his seven years of suffering from bipolar disorder where he was haunted by a seductress who came to watch his play in Calcutta and requested that he accompany her to Mandu.

Of the very few Hindi writers I’ve read, Deepak has been one of earliest and the finest. My father translated his magnum opus play Court Martial and staged in 1998. He also translated Deepak’s another classic play Sabse Udaas Kavita and staged it in the early 2000s. Reading through this was a constant reminder of dad’s last days in the hospital and trying to make sense of his hallucinations.

This book is a collection of images. Images of pain and trauma. Deepak convinces his readers that he’s condemned to live and gives up on chasing death after not one but three unsuccessful attempts of taking his own life. There’s a moment in the book where he has slit his wrists but is saved by his wife and daughter. Deepak narrates a scenario where both his bleeding hands are in a bucket collecting the blood, while his wife holds a cigarette for him and the daughter has rushed to get the doctor. He was fascinated by Sylvia Plath’s death drive and believed that he embodied her spirit.

The roster of characters that recurrently make an entry in the book are Krishna Sobti, Nirmal Varma, Saumitra Mohan, Rajesh Yadav, Ebrahkm Alkazi and yes, Faiz Ahmed Faiz. Narrating his encounter with Faiz Sahab in Ambala, Deepak shares with him (and his readers) how he learnt Urdu. His family migrated from Rawalpindi after partition. While in the camp, his father would write messages to his lovers in Urdu and asked young Swadesh Deepak to deliver the letters, knowing very well that he couldn’t read Urdu. His mother on the other hand would ask him to take the letters to the Munshi and ask him to read it aloud to Deepak before delivering so that Swadesh could share with his mother what his father was upto. If he didn’t tell her what was written in the letters, Deepak’s mother would beat the shit out of him. Deepak learnt Urdu from the Munshi out of his fear of his mother’s bearing. The Munshi, also a partition refugee, would otherwise sit under a tree and abuse Congress. This read like one of the stories Manto didn’t write. Later in the book, Deepak also mentions that his father would anonymously translate his short stories into Urdu periodicals and was one of the reason why Urdu reading public considered Deepak as their own.

This is certainly not an easy read but I would strongly recommend reading it. It’s a journey of man who is eventually redeemed, albeit temporarily, as he confesses that अब मैं अपना अनुवाद नहीं रहा।

Gomantak Column

रीफिगरिंग गोवा – गोव्याची मार्क्सवादी मांडणी

Posted on by kaustubh / 0 Comment

मानव्यशास्त्रांतून गोव्याविषयी जे काही लिहिले आहे त्यात गोव्याच्या इतिहासाची तसेच समाजजीवनातील क्लिष्टता व विरोधाभास ह्या दोन गोष्टी ठळक आढळून येतात. आणि हि मांडणी काहीश्या सोप्या पद्धतीने समजायची असेल तर ज्या संकल्पनांवर हि मांडणी आधारलेली आहे त्यांचाही थोडाफार परिचय करून देणे गरजेचे आहे. गोव्याविषयी, त्याच्या सामाजिक, ऐतिहासिक, राजकीय जीवनाविषयी समजायचं झालं तर कुठलाही एक पुस्तक ठोस सांगता येणार नाही. अनेक मांडणीतून इथले विरोधाभास आणि क्लिष्टता समजून घ्यावी लागते. म्हणूनच ह्या सदराची सुरुवात कुठून करावी हा जरासा अवघड प्रश्न होता. पण त्यातल्या त्यात एक पुस्तक कुठलं असेल तर ते डॉ. रघु त्रिचूर ह्यांचं ‘रीफिगरिंग गोवा’ हे २०१३ साली प्रकाशित झालेलं पुस्तक. अमेरिकेतल्या टेम्पल विद्यापीठात त्यांनी अँथ्रोपॉलॉजी शाखेत पीएचडी मिळवली असून हे पुस्तक त्यांनी लिहिलेल्या पीएचडी प्रबंधातून साकार झालं आहे. ते सद्या सॅक्रमेंटो येथील कॅलिफोर्निया स्टेट विद्यापीठात प्राध्यापक म्हणून रुजू आहेत.

ह्या पुस्तकात गोव्याच्या अर्थव्यवस्थेला समोर ठेवून एकेकाळी व्यापारासाठी प्रसिद्ध असलेल्या गोव्याचं स्वातंत्र्योत्तर काळात पर्यटन स्थळात कसं रूपांतर झालं ह्याविषयी ते काही मूलभूत निरीक्षणं मार्क्सवादी चौकटीतून मांडतात. मार्क्सने आपल्या लेखनात ऐतिहासिक भौतिकतावादाची (हिस्टोरिकल मटेरियलिजम) मांडणी केली आहे. त्याच्या द्वंदात्मक भौतिकतावादाच्या (डायलेक्टिकल मटेरियलिजम) सिद्धांताला पूरक अशी हि संकल्पना आहे. थोडक्यात सांगायचे झाले तर कुठल्याही समाजातील इतिहासाच्या किंवा राजकारणातल्या उलथापालथीचे स्पष्टीकरण त्या समाजातील अर्थव्यवस्था कशी आणि कुठल्या संबंधावर आधारित आहे त्यात सापडू शकते असे मार्क्स म्हणतो. ह्यातले द्वंद्व हे प्रामुख्याने भांडवलशाही आणि श्रमिक ह्या दोन वर्गात असते. बऱ्याच अंशी हि मांडणी अर्थव्यवस्थेत जमिनीच्या मालकी कोणाकडे आहेत, त्यावर कर/महसूल कसा आणि कोण मिळवतो, तो मिळवण्यासाठी, जमीन कसण्यासाठी कुठला वर्ग आपले श्रम खर्ची घालतो इत्यादी बाबींकडे लक्ष दिले जाते. श्रमिक वर्गाच्या शोषणावर भांडवलशाही वर्ग आपली श्रीमंती निर्माण करतो आणि ह्या जाणिवेतूननच ऐतिहासिक बदल आणि स्थित्यंतरं येतात असा त्याचा सारांश आहे. इतिहास समजण्याची हि एक मार्क्सवादी चौकट आहे. खुद्द गोव्याचे सुपुत्र दामोदर धर्मानंद कोसंबी हे ह्या चौकटीतले एक आद्य भारतीय इतिहासकार मानले जातात.

गोव्याच्या इतिहासाचे लेखन आणि त्याचे विश्लेषण हे ‘गोवा दुरादा’ आणि ‘गोवा इंडिका’ ह्या दोन ढोबळ पद्धतीत विभागले आहे. ‘गोवा दुरादा’ म्हणजे पोर्तुगीज भाषेत सोनेरी गोवा. ह्यांतर्गत गोव्याची जीवनपद्धती आणि संस्कृती हि युरोपियन आणि कॅथॉलिक मूल्यांवर आधारलेली आहे हे मांडणारे मतप्रवाह मोडतात. एकोणिसाव्या शतकातील पोर्तुगीज साम्राज्याच्या ढासळत्या प्रतिमेमुळे स्थानिकांनी बंड करून पोर्तुगीज सत्तेला आव्हान करू नये म्हणून एकेकाळी पूर्वेकडील रोम म्हणून ओळखले जाणाऱ्या सोनेरी गोव्याची प्रतिमा लोकप्रिय करण्यात आली होती. जेणेकरून स्थानिक उच्चभ्रू लोकांनी ते सोनेरी दिवस परतण्याची इच्छा बाळगून तसेच पोर्तुगीज साम्राज्यातच आपले हितसंबंध सुरक्षित राहतील हे आश्वस्त करण्यासाठी गोवा दुरादाचा वापर वेळोवेळी करण्यात येत असे.

ह्या मतप्रवाहाला प्रतिक्रिया म्हणून ‘गोवा इंडिका’ हा मतप्रवाहही लोकप्रिय झाला. गोवा इंडिका अंतर्गत गोवा हा भारतीय उपखंडाच्या कसा अविभाज्य भाग आहे, येथील लोक आणि संस्कृती हि युरोपीयन आणि कॅथॉलिक नसून ती भारतीय आणि हिंदू आहे हे मांडण्याचा प्रयत्न चालू होते.

त्रिचूरांच्या मते हे ऐतिहासिक अध्ययनाचे दोनही प्रवाह गोव्याच्या समाजजीवनाविषयी एक मर्यादित चित्र उभे करतात. गोवा दुरादात गोव्याच्या आणि पर्यायाने गोवेकरांच्या इतिहासाला बाजूला करण्यात आले तर गोवा इंडिकामध्ये पोर्तुगीज वसाहतवादाचे गोमंतकीय समाजावरचे झालेले परिणामांबद्दलचे विश्लेषण नाही व किंबहुना त्याची हेटाळणीच जास्त केली गेली आहे. ह्या मतप्रवाहांच्या मर्यादा लक्षात घेऊन त्रिचूर म्हणतात कि गोव्याच्या समाजाचं विश्लेषण हे भाटकार-मुंडकार संबंधावर करणं गरजेचं आहे. पोर्तुगीज विरुद्ध गोमंतकीय हे चित्र मर्यादित आहे कारण त्यात ‘गोमंतकीय’ समाज हा एकजिनसी समाज म्हणून रंगविला गेला आहे. जातवार आधारित समाजात स्थानिक भाटकारांकडे जमिनी होत्या तर मुंडकारांचे शोषण भाटकार आणि वसाहतवादी वर्गाने दोघांनी संयुक्तरित्या केले असताना फक्त पोर्तुगीजांवरच त्याचे खापर फोडून भाटकारवर्गाकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही अशी मांडणी त्रिचूर करतात.

स्वातंत्र्योत्तर गोव्याचे राजकारणदेखील ह्याच भाटकार-मुंडकार धर्तीवर समजण्याचा प्रयत्न त्रिचूर करतात. महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्षाची सत्तेपर्यंतची झेप जरी हिंदू बहुजन समाजाच्या पाठबळावर झाली असली तरी त्रिचूरांच्या ह्या गोष्टीला मुंडकार वर्गाच्या हितातून निर्माण झालेली परिस्थिती असे दर्शवतात. ह्या अनुषंगाने किंवा विलीनीकरणाने वा घटक राज्य मिळाल्याने जमिनीच्या मालकीवर कसा परिणाम झाला असता किंवा झाला हे विश्लेषण करणे महत्वाचे ठरेल. वरवर गोव्याच्या सांस्कृतिक अस्मितेचे लढे वाटणाऱ्या ह्या चळवळींमागे नक्की भाटकार-मुंडकार वर्गाचे हितसंबंध कसे एकमेकांविरुद्ध ठाकले होते आणि ह्या चळवळींच्या निकालाचा फायदा नेमका कोणत्या वर्गाला झाला हे समजण्यासाठी त्रिचूरांचे पुस्तक महत्वाचे आहे.

गोव्याचा पर्यटनस्थळ म्हणून विकास होण्याच्या प्रक्रियेबद्दल त्रिचूर म्हणतात कि गोवा पोर्तुगीज अमलाखाली असल्याने इथली प्रशासन आणि कामकाजाची पद्धती वेगळी होती आणि ह्या वेगळ्या व्यवस्थेला सरावलेला सत्ताधारी वर्ग त्याची स्थानिक अर्थ/समाजव्यवस्थेत असलेली मक्तेदारी अबाधित राखण्याचे प्रयत्न करत होता. महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्षाच्या सत्तेतील उदयाने बहुजन समाजही सत्तेत थेट सामील होत होता. ह्या सर्व कारणांमुळे गोवा हा एक वेगळेच समाजभान असलेला प्रदेश आहे असे चित्र राष्ट्रीय पातळीवर उभे राहिले. ह्या एकूणच संभ्रमावर आणि सत्तांतराच्या अडचणींवर मात करण्यासाठी पर्यटन हा एक नामी उपाय ठरला. गोव्याला प्रशासकीय आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या भारतात सामावून घ्यायचे असेल तर ते गोव्याचे वेगळेपण अधोरेखित करूनच घ्यावे लागेल हे केंद्र सरकारला कळून चुकले. हेच सांस्कृतिक वेगळेपण गोव्याच्या पर्यटन धोरणाचा पाया बनले. इथे लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट म्हणजे गोवा हे पोर्तुगीज संस्कृतीने नटलेला प्रदेश आहे हा समज जसा पोर्तुगीज राज्यकर्त्यांनी रूढ केला तसाच तो मुक्तीनंतरच्या काळात भारतीय सरकारनेसुद्धा केला. ह्यातून गोवा भारतीय प्रशासनात आणायला मदत झालीच पण गोव्यातील आणि भारतातील वसाहतवादाच्या इतिहासातील वेगळेपणाला बगल देण्यात यश आले.

गोव्याच्या इतिहासा व समाजाचे वर्णन बऱ्याच समाजशास्त्रज्ञांनी आणि इतिहासकारांनी केले आहे पण गोव्यातले समाजजीवन जमीनीचे मालकी हक्क तसेच त्यातून निर्माण होणाऱ्या भाटकार-मुंडकार संबंधांशी निगडित आहे अशी मांडणी करून त्याचे नीट मार्क्सवादी पद्धतीने विश्लेषण करण्याचा प्रयत्न केल्याने त्रिचूर ह्यांचे पुस्तक गोव्यावर लिहिल्या गेलेल्या इतर पुस्तकांपेक्षा नक्कीच उजवे (कि डावे?) ठरते.

(दैनिक गोमंतक शनिवार दि २३ जानेवारी २०२२)

Diary

Making tech ethical – a lost cause?

Posted on by kaustubh / 1 Comment

I quit Computer Science for good in 2014. Not for any ethical reasons. The college I was enrolled in to pursue my post-graduate degree made me ask some basic questions, and towards the end of that process, I couldn’t see myself in tech. I have never looked back except for the passing lure of digital humanities. Not that I was genius at coding either. I had particular interests in user interfaces and web-based applications. When desktop software was becoming obsolete and things were moving to the cloud. One of the first codes I pushed out in the world was while interning with a software firm in Goa. The project was to design a job application portal. I felt I wrote this code, and someone would find a job due to it. I low-key felt proud of myself.

Cut to the recent launch of an app that populated photos of Muslim women and auctioned them online. Someone wrote an entire app, pushed it to GitHub, and has managed to dehumanise a community as a whole purely out of hate. The boy, 21 years of age, was arrested by Mumbai Police. His collaborator is a woman and is 18. Not that such people should get a pass due to their age.

If I recall correctly, Facebook too started as a website that rated women by mining their pictures. Zuckerberg since then has advanced to destroying democracies and making billions of dollars through creating ecosystems of misinformation. Sergei/Larry suppress unions and free speech. Linus Torvalds was taken off Linux Kernel Mailing List (something that he himself started and transformed computing) for his offensive behaviour towards women. Richard Stallman is a sexual harasser. And Bill Gates is killing agriculture and healthcare in Global South through ‘philanthropy’.

Closer to home, Nilekani built Aadhar and Wipro provided the software for NRC.

These guys were our icons once upon a time. White/Upper Caste males, propelled into fame and wealth through their innovations, today have become new-age imperialists with no accountability. They and their corporations have created platforms and problems that wil outlive them.

Who does the current generation of Computer Science students look up to? Maybe Elon Musk. He’s no different. The dudebro culture of the tech industry is a monster that hasn’t been tamed to any measure. It seems far-fetched, but the same culture incubates an environment where an app auctioning Muslim women is possible. Not to forget the poisoning of India’s public discourse with a constant supply of hate and dog-whistling.

In the 2000s, I harboured a naive belief that tech will liberate us. Instead, a decade later it has only exacerbated the precarity of the world that we inhabit. These people, platforms, and products are not elected by people but they exercise so much power in/on this world. They alter policies, economies, erase democracies, control information, abet incarceration of people and every possible crime against the dignity of life.

I wonder what teachers in engineering and computer science departments think about this? How does one respond to this degeneration catalysed by the tech industry as someone engaged in training new tech workers? Should we rethink disciplines? Is it possible to create coders sensitive to the oppression around us? Can they be convinced that the code they write shouldn’t infringe upon people’s right to life and dignity?

Films/Travel

दिल चाहता है फोर्ट किधर है?

Posted on by kaustubh / 0 Comment

गोव्यातल्या शापोरा किल्ल्याचं ‘दिल चाहता है फोर्ट’ असं अनौपचारिक नामांतर होऊन जवळपास दोन दशकं उलटली आहेत. पोर्तुगीज काळात बांधलेला हा समुद्रतटावरचा किल्ला आज त्याच्या ऐतिहासिक वैशिष्टयासाठी कमी आणि दिल चाहता है ह्या चित्रपटातल्या दृश्यासाठी अधिक लोकप्रिय आहे. दिल चाहता है मधली आमिर, सैफ आणि अक्षय खन्ना शापोरा किल्ल्यावर कॅमेऱ्याला पाठमोरे बसून समुद्राकडे बघून भविष्याचा विचार करत असलेली फ्रेम हि खूप लोकप्रिय झाली. त्यामुळे त्या किल्ल्यावर जाणाऱ्या प्रवाश्यांची संख्या वाढली. तुम्ही इंस्टाग्रामवर शापोरा किल्ल्यावर काढलेले फोटोज बघाल तर आजही त्या फ्रेमचा पगडा तिथं भेट देणाऱ्या पर्यटकांमध्ये किती आहे ते दिसून येईल.

आधुनिक हिंदी चित्रपटाच्या इतिहासात ‘दिल चाहता है’ हा एक महत्वाचा चित्रपट मानला जातो. नव्वदीतल्या ‘हम आपके है कौन?’ ‘दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे’ ‘परदेस’ ह्या कुटुंबप्रधान चित्रपटांपेक्षा २००१ साली प्रदर्शित झालेला हा चित्रपट फारच वेगळा होता. ह्यात कॉस्मोपॉलिटन, शहरी भारताचं प्रभावी चित्रण करण्यात आलं होतं. खुल्या अर्थव्यवस्थेनंतर भारत ग्लोबल भांडवलशाहीचा भाग बनल्याने आलेली आर्थिक आणि सांस्कृतिक स्थित्यंतरं ह्या चित्रपटात अचूकपणे टिपली गेली. हा चित्रपट प्रदर्शित झाला तेव्हा आर्थिक उदारीकरणाचं एक दशक उलटून गेलं होतं. बऱ्याच सामाजिक आणि सांस्कृतिक पडझडी होऊन नव्या जाणिवा मूळ धरत होत्या. ऑफशोर सर्व्हिसेसच्या वाढीनंतर भारतातील आयटी सेक्टर भरभराटीला येऊन ‘वर्क हार्ड पार्टी हार्डर’ ह्या ब्रीदवाक्यावर पोसलेली एक तरुण पिढी अर्थव्यवस्थेचा भाग बनत होती, जिचा नव्वदीपूर्व भारतातील राजकीय स्थित्यंतराशी काहीच घेणंदेणं नव्हतं. ह्याच काळात पर्सनल गॅजेट्स बाजारात येत होते. मोबाइल फोन, हॅंडीकॅम, डिजिटल कॅमेरा, इंटरनेट ह्या सगळ्यांमुळे आपण घेत असलेले वैयक्तिक अनुभव टिपून ठेवून ते शेअर करण्याची प्रक्रिया मूळ धरत होती. हि उपकरणे बाळगणं ‘कूल’ असण्याचं सधन लक्षण होतं. 

ह्या चित्रपटातील प्रमुख पात्रं हि उच्चभ्रू आणि उच्चवर्णीय समाजातून असली तरी भारतात येऊ घातलेल्या महत्वकांक्षी मध्यम वर्गातील तरुण वर्गानेही ह्या चित्रपटाशी लोकप्रियता मिळवली. हि पात्रं क्लब्समध्ये जाणारी, रंगीबेरंगी भिंती असलेल्या ऐसपैस घरांमध्ये राहणारी होती. आणि मुख्यतः त्यांच्या आयुष्यातील निर्णय आणि दिशा ठरवण्यात त्यांच्या कुटुंबातील लोकांचा नगण्य वाट होता. नव्वदीतल्या कुटुंबप्रधान चित्रपटांत नायक नायिकांच्या वैयक्तिक महत्वाकांक्षा आणि आयुष्य ह्यांच्या आड येणाऱ्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक अडथळ्याचा संघर्ष होता. दिल चाहता है येईपर्यंत हे अडथळे नगण्य ठरत आयुष्य हे आपल्या अटीवर आणि विविध अनुभव घेऊन जगलं पाहिजे हा आशय पहिल्यांदा प्रभावीपणे हाताळण्यात दिग्दर्शक फरहान अख्तर यशस्वी ठरले.

दिल चाहता है या चित्रपटामुळे गोव्यातल्या पर्यटन उद्योगाला एक निर्णायक कलाटणी मिळाली. ह्याआधीही गोवा आणि गोव्यातील लोकांविषयीचे समज बॉबी, एक दुजे के लिये, कभी हा कभी ना सारख्या हिंदी चित्रपटातून रूढ झाले होते. दिल चाहता है मधून गोव्यात येणाऱ्या पर्यटकांसाठी नवे उद्देश आणि संदर्भ प्राप्त झाले. गोवा हा तारुण्यात, मित्रांबरोबर फिरून बघायचा प्रदेश आहे, तुमच्या मनातील कोलाहलांना इथे येऊन उत्तरं मिळतात, आयुष्याकडे पाहण्याची नवी दृष्टी प्राप्त होते, नवीन अनुभव आणि नवीन लोकांना भेटता येते असे बरेच काही समाज गोव्याला जाण्याविषयी जोडले जाऊन लागले. गोवा हे शहरी धावपळीपासून विसावा घेण्यासाठी जाण्याचं हमखास ठिकाण बनलं. ह्या चित्रपटानंतर  तारुण्य आणि मैत्री ह्या दोन गोष्टींचा अनुभव पूर्णपणे घेण्यासाठी गोवा हे एक आधुनिक तीर्थक्षेत्र बनले. ‘रोडट्रीप’ हा प्रकार अधिक लोकप्रिय झाला. 

दिल चाहता है मध्ये जसं गोव्याची एक विसावा घेण्यासाठीचं स्थळ म्हणून जशी प्रतिमा अधोरेखित केली गेली ती तशी नेहमीच नव्हती. गोव्याला स्वतःचा जसा राजकीय आणि सामाजिक इतिहास आहे तसाच गोवा पर्यटनस्थळ म्हणून विकसित होण्याचा एक रंजक इतिहास आहे. गोव्याची प्रतिमा एका सुस्तावलेल्या प्रदेशाची आहे जिला आधुनिकतेचा, औद्योगिकरणाच्या स्पर्श झालेला नाही. तो अनुभव आपण एकविसाव्या शतकात गोव्यात येऊन घेऊ शकतो ह्यामुळेही गोव्याबाबतीत एक प्रचंड मोठं आकर्षण लोकांमध्ये आहे. आजच्या गोव्यातील तफावत हि प्रतिमा टिकवून ठेवण्यातला आणि स्थानिक लोकांच्या महत्वाकांक्षांमधला संघर्ष दिसून येतो. पण हा संघर्ष गोव्यात पर्यटन व्यवसाय सुरु झाल्यापासून दिसत आलेला आहे.

विश्रांतीसाठी समुद्रावर जाण्याचा इतिहास

गोव्यात येणाऱ्या पर्यटकांसाठी गोव्यातले समुद्र किनारे हे प्रमुख आकर्षण आहे. खरंतर लोकांनी समुद्रावर विसाव्यासाठी आणि स्नानासाठी जाणे ह्याचाही मजेशीर इतिहास आहे. एकेकाळी खलाशी आणि व्यापारी सोडले तर समुद्रकिनाऱ्यावर जाणे तसे बाकी लोकांमध्ये प्रचलित नव्हते. अठराव्या शतकाच्या मध्यात युरोपियन जीवनशैलीच्या संदर्भात समुद्रावर जाण्याला नवीन संदर्भ  प्राप्त झाले होते. युरोपियन उच्चभ्रू समाजातील लोक व्यायाम व समुद्रस्नान करण्यासाठी तसेच ताजी हवा घेण्यासाठी समुद्रकिनारी जाऊ लागले. औद्योगिक क्रांतीचं केंद्रस्थान असलेल्या ब्रिटनमध्ये उच्चवर्णीय समाज स्वतःच्या आरोग्याविषयी जागरूक होऊ लागला होता. कामगार वर्ग हा कारखान्यात करण्यात येणाऱ्या शारीरिक श्रमामुळे चांगले शरीर कमवत होता. त्यामानाने मालकवर्ग, कारखानदार हे शारीरिकदृष्ट्या दुबळे होते. ह्या दुबळेपणाचा गंड येऊन ह्या उच्चभ्रू वर्गात व्यायामाचे महत्व वाढले. निरोगी शरीरासाठी ह्या वर्गाला समुद्रस्नानाचा सल्ला त्यांचे वैद्यकीय सल्लागार देत होते. समुद्राच्या पाण्यात औषधी गुण असतात आणि त्या पाण्याने त्वचेचे आणि हाडांचे रोग बरे होतात हा समज रूढ झाला. 

औद्योगिक क्रांतीच्या पार्श्वभूमीवर शहरी जीवनाची गती वाढत होती. धकाधकीच्या आयुष्यापासून काही काळ विश्रांती म्हणून समुद्रावर जाणे ह्या काळात प्रचलित झाले. रेल्वेच्या आगमनानंतर हि प्रक्रिया अधिक लोकप्रिय आणि सुलभ झाली. लांबचा प्रवास करणे स्वस्त झाले. औद्योगिक क्रांतीच्या नुकतेच साधन होऊ लागलेल्या नवीन मध्यमवर्गापाशी अश्या गोष्टीत रमण्याची फावला वेळ आणि पैसे दोन्ही उपलब्ध होत होते. पूर्वी vacation ह्या शब्दाचा अर्थ अपरिहार्य कारणासाठी कामावर गैरहजर राहण्यासाठीची सुटी असा होता. औद्योगिक क्रांतीच्या काळात त्याचा विश्रांती घेण्यासाठीची रजा असा बदलला.

भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या उदारीकरनंतरण हीच प्रक्रिया काहीश्या अधिक आधुनिक आणि व्यापक रूपात आपल्याला भारतात बघायला मिळाली. महानगरांच्या आणि औद्योगिकीकरण झालेल्या शहरांच्या कोलाहलापासून दूर अश्या जागांवर पर्यटनासाठी जाणे अधिक लोकप्रिय बनत गेले. गोव्यात एकाकेकी नव्वदीनंतर वाढलेला पर्यटन उद्योग हे त्याचेच द्योतक आहे. दिल चाहता हैच्या यशाने गोव्यातला पर्यटन उद्योग वाढला आणि त्याचं स्वरूप बदललं हे अनुभवाने सांगता येते पण आकडेवारी जुळवून हे विश्लेषण अजून कोणी केलेले नाही.

गोव्याच्या पर्यटन उद्योगाचा आणि सरकारी धोरणाचा इतिहास

१९६३च्या विधानसभा निवडणुकीत काँग्रेसचा दणदणीत पराभव करून महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्षाचे सरकार गोव्यात स्थापन झाले. हे स्वतंत्र भारतातील केरळनंतर दुसरे बिगर काँग्रेस राज्य सरकार होते. बहुजन समाजाच्या वृद्धीच्या प्रचारावर निवडून आलेल्या ह्या सरकारांतर्गत ‘कसेल त्याची जमीन राहील त्याचे घर’ ह्या तत्वाने कूळ कायदा संमत करून पारंपरिक मुंडकारांना जमीन मालकीचे हक्क प्रदान करण्यात आले. तळागाळात शिक्षणाचा प्रसार, शेतीविषयक धोरणे, आणि कूळ कायदा ह्या कार्यक्रमावर प्रचंड लोकप्रियता मिळवलेले बांदोडकर सरकारपाशी पर्यटन व्यवसायाच्या वाढीसाठी ठोस काही धोरणे नव्हती. गोव्यात खाजगी मालकी तत्वावर खाणी चालू होत्या. बांदोडकर हे स्वतः एक खाणमालक होते. गोव्यातील खाणी ह्या किनारपट्टीभागापासून दूर होत्या. त्यामुळे खाणव्यवसायातून रोजगार आणि अर्थव्यवस्थेचे फायदे हे त्याच भागात सीमित होते आणि किनारपट्टी भागात त्याचा काही विशेष प्रभाव नव्हता.

ह्या सर्वचा सगळ्यात जास्त फटका किनारपट्टीतल्या खारवी (मच्छिमार) कॅथॉलिक लोकांवर झाला होता. खाणव्यवसायापासून चालना मिळत असलेल्या अर्थव्यवस्थेत ते भाग घेऊ शकत नव्हते. गोव्यातले राहणीमानही हळू हळू महाग होत चालले असल्याने केवळ पारंपरिक मासेमारी करून त्याचे भागत नव्हते. त्यात ट्रॉलर्सद्वारे होत असलेल्या आधुनिक मासेमारीसमोर त्यांचा टिकाव लागणे शक्य नव्हते. ह्या सगळ्यामुळेच त्यांच्या उत्पन्नावर गदा आली होती आणि त्यांना अर्थार्जनाचे नवीन मार्ग शोधणे क्रमप्राप्त होते.

१९६६ साली नेपाळमार्गे गोव्यात हिप्पी प्रवाश्यांची पहिली तुकडी आली. त्यांना कदाचित नेपाळमधून हाकलून लावले असल्याने किंवा तिथे बराच काळ वास्तव्य केल्याने आपले बस्तान बसविण्यासाठी दुसऱ्या एका जागेच्या शोधात ते गोव्यात आले आणि बार्देस तालुक्यातील किनाऱ्यांवर दाखल झाले. खारवी समूहांची वस्ती ह्याच किनारपट्टी भागात असल्या कारणाने आलेल्या हिप्पी प्रवाशांची राहण्याची व खाण्याची सोय त्यांनी करायला सुरुवात केली. कूळ कायद्यांतर्गत त्यांना तिथले जमिनीचे मालकी हक्क प्राप्त झाले होते ते खारवी समूहाला फायदेशीर ठरले. तत्कालीन सरकारचे पर्यटनविषयक काहीच ठोस धोरण नसल्याने हा पूर्ण व्यवहार हिप्पी प्रवासी आणि खारवी समूह ह्यांच्यांतच थेट देवाणघेवाणीतून चालला होता. सुरुवातीला माफक भाडे आकारून प्रवाश्यांची राहण्याची सोय ते आपल्या घरातच करत असत. ह्यातून येणाऱ्या पैशांनी घरखर्च भागत असे. त्यांचा पारंपरिक मासेमारीचा उद्योग चालूच असल्याने हिप्पी प्रवाश्यांकडून मिळणारी रक्कम हि वरची कमाई होती. ह्या पैशातून त्यांनी घराची डागडुजी केली आणि प्रवाश्यांना राहायला घर भाड्यावर देऊन स्वतः बाजूला एका खोपटीवजा घरात राहू लागले. किनाऱ्यापाशी झापांच्या छताच्या खोपट्या बांधून तिथे प्रवाश्यांना जेवण देणेही कालांतराने सुरु झाले. आज गोव्यातल्या किनारपट्टीवर प्रसिद्ध असलेले सीफूडसाठी प्रसिद्ध असलेले शॅक्सचे हे एक पूर्वरूप होते असे म्हणायला हरकत नाही. 

पर्यटन मोसम ऑक्टोबर ते मे पर्यंत चालायचा. जूनमध्ये पावसाचे वेध लागले कि ह्या खोपट्या उतरवल्या जायच्या आणि प्रवाशांचीही वर्दळ कमीच असायची. पर्यटनातून येणाऱ्या पैश्यातून स्थानिक खारवी समूहाची आर्थिंक सुबत्ता वाढली. हळूहळू त्यांनी पारंपरिक मासेमारी कमी केली तसेच त्यांच्या कुटुंबातील स्त्रियांनी उच्चवर्णीय जमीनदारांच्या शेताभाटात मजूर म्हणून जायचे बंद केले. त्यांच्या राहणीमानात कमालीचा फरक पडला आणि आता त्यांना पारंपरिक मासेमारी आणि मजुरी करण्याची गरज राहिली नव्हती. त्यामुळेच स्थानिक जमीनदारांनी वेगाने वाढत चालेल्या ह्या पर्यटनव्यवसायाविरुद्ध तक्रारी करण्यात सुरु केल्या. पण ह्या धंद्याची वाढता आलेख पाहून कालांतराने तेही ह्या व्यवसायात सहभागी होऊ लागले.

गोव्याच्या पर्यटनाची प्रतिमेचे सांस्कृतिक संदर्भ

भारताला पश्चिमेकडील अरबी समुद्राची फार मोठी किनारपट्टी लाभली आहे. अगदी गुजरातपासून केरळपर्यंत विस्तारलेल्या ह्या किनारपट्टी भागात समुद्र पर्यटनासाठी गोवा सर्वाधिक प्रसिद्ध आहे. केरळही पर्यटनासाठी प्राधान्य दिले जाणारे राज्य आहे पण त्या राज्याच्या पर्यटनाची प्रतिमा गोव्याच्या पर्यटनापेक्षा खूपच वेगळी आहे. ह्यात केवळ समुद्रकिनाऱ्यामुळे नाही तर गोव्याची ‘सुशेगाद’ म्हणून ओळखली जाणारी संथ जीवनशैली, इथल्या लोकांचं आदरातिथ्य, टुमदार कौलारू घरं आणि खासकरून गोव्यातल्या गावाशहरामध्ये असलेला एक दक्षिण युरोपियन गावाचा आभास. इथे दारू पिणे, मासे खाणे आयुष्याचा आनंदच नाही तर उपभोग घेणे लोकांच्या जीवनशैलीचा अविभाज्य भाग आहे. ह्या सगळ्या गोष्टी त्या प्रतिमेचा भाग आहेत आणि त्या प्रतिमेच्या सामर्थ्याच्या जोरावरच गोव्यातील पर्यटन व्यवसायाची वृद्धी होत आलेली आहे.

हे सगळे जर थोड्याफार प्रमाणावर खरे असले तरी हि प्रतिमा आभासी आहे असेच म्हणावे लागेल. गोव्यातल्या राहणाऱ्या लोकांना इतर लोकांसारख्याच महत्वकांक्षा आणि अपेक्षा आहेत. रोजगाराच्या मर्यादित संधी, राजकारणातील उलथापालथ, नैसर्गिक संसाधनांचा होणार ऱ्हास, धर्मभेद, जातीभेद ह्या इतर भारतात भेडसावणाऱ्या समस्या गोव्यालाही लागू पडतात. पण ह्या सगळ्या समस्यांना बगल देऊन पर्यटनासाठी म्हणून गोव्याची जी प्रतिमा निर्माण केली जाते त्यात गोव्यातल्या स्थानिकांचे प्रश्न, त्यांच्या महत्वाकांक्षांना बगल देऊन हि आभासी प्रतिमा निर्माण केली जाते. कुठल्याही शहराविषयी किंवा स्थळांविषयी जे काही प्रचलित समज असतात ते एका विशिष्ट हेतूने निर्माण केले जातात. गोव्याच्या ह्या दक्षिण युरोपियन गावाची जी प्रतिमा निर्माण केली जाते त्याचाही इतिहास काहीसा असाच आहे.

साठ ते ऐशींच्या दशकापर्यंत गोव्यातल्या राजकारणात महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष आणि युनायटेड गोवन्स डेमोक्रॅटिक पक्ष ह्या दोन स्थानिक पक्षांची मक्तेदारी होती. बांदोड्करांच्या अमाप लोकप्रियतेमुळे आणि मगोपक्षाच्या बहुजनवादी धोरणांमुळे दोन दशके ह्या पक्षाकडे निर्विवाद सत्ता होती. ऐशीच्या दशकात ह्या स्थानिक पक्षांमध्ये दुही माजून बऱ्याच नेत्यांनी काँग्रेसमध्ये पक्षांतर करण्याचा पायंडा सुरु केला आणि हे पक्ष फुटू लागले. ह्याच काळात गोव्यात काँग्रेस पक्ष पुन्हा डोके वर काढू लागला होता. बरेचसे फुटलेले नेते काँग्रेसमध्ये सामील होऊन काँग्रेस पक्ष ऐशीच्या उत्तरार्धात स्थानिक सत्तेत वरचढही झाला. गोव्यातल्या पर्यटनव्यवसायाला धोरणात्मक दिशा देण्याचे काम काँग्रेस पक्षाने केले. १९८३ साली ब्रिटिश कॉमनवेल्थ देशांच्या राष्ट्रप्रमुखांची एक परिषद दिल्लीत झाली होती आणि तिथे उपस्थित नेत्यांना विरंगुळ्यास गोव्यात आणले होते. गोव्याला पर्यटनस्थळ म्हणून जागतिक नकाशावर अंकित करण्यासाठीचे ते पहिले धोरणात्मक पाऊल होते. त्यांनतर कालांतराने १९८७ साली गोव्याच्या पर्यटन धोरणाचा मास्टर प्लॅन तयार करण्यात आला. ह्याच साली दोन दशके चालेल भाषावाद विराम देऊन कोकणीला गोव्याच्या राज्यभाषेचा दर्जा देत गोवा भारतीय संघप्रदेशात एक घटक राज्य बनले होते. ह्या प्रादेशिक भाषिक अस्मितेच्या वादातून जे काही समुद्रमंथन झाले त्यावरच गोव्याचे ‘वेगळेपण’ जपणारे पर्यटन धोरण आखले गेले.

ह्या प्रतिमेला सांस्कृतिक आवरण होते ‘गोवा दुरादा’ ह्या मतप्रवाहाचे. गोव्याच्या इतिहासाचे लेखन आणि त्याचे विश्लेषण हे गोवा दुरादा आणि गोवा इंडिका ह्या दोन ढोबळ पद्धतीत विभागले आहे. गोवा दुरादा म्हणजे पोर्तुगीज भाषेत सोनेरी गोवा. ह्यांतर्गत गोव्याची जीवनपद्धती आणि संस्कृती हि युरोपियन आणि कॅथॉलिक मूल्यांवर आधारलेली आहे हे मांडणारे मतप्रवाह मोडतात. एकोणिसाव्या शतकातील पोर्तुगीज साम्राज्याच्या ढासळत्या प्रतिमेमुळे स्थानिकांनी बंड करून पोर्तुगीज सत्तेला आव्हान करू नये म्हणून एकेकाळी पूर्वेकडील रोम म्हणून ओळखले जाणाऱ्या सोनेरी गोव्याची प्रतिमा लोकप्रिय करण्यात आली होती. जेणेकरून स्थानिक उच्चभ्रू लोकांनी ते सोनेरी दिवस परतण्याची इच्छा बाळगून तसेच पोर्तुगीज साम्राज्यातच आपले हितसंबंध सुरक्षित राहतील हे आश्वस्त करण्यासाठी गोवा दुरादाचा वापर वेळोवेळी करण्यात येत असे. ह्या मतप्रवाहाला प्रतिक्रिया म्हणून गोवा इंडिका हा महाप्रवाहही लोकप्रिय झाला. गोवा इंडिका अंतर्गत गोवा हा भारतीय उपखंडाच्या कसा अविभाज्य भाग आहे, येथील लोक आणि संस्कृती हि युरोपीयन आणि कॅथॉलिक नसून ती भारतीय आणि हिंदू आहे हे मांडण्याचा प्रयत्न चालू होते. 

ऐशीच्या दशकात जेव्हा गोव्याच्या पर्यटनाचा धोरणात्मक विचार सुरु झाला तेव्हा गोवा दुरादा हि प्रतिमा गोव्याच्या मार्केटिंगसाठी वापरण्यात आली. गोवा एक  युरोपियन अस्मिता असलेला एक निद्रिस्त प्रदेश आहे. जिथे भारतात इतरत्र लागू असलेले नैतिकतेच्या चौकटी लागू नाही आणि त्यामुळे इथे काहीही चालते ह्या तत्वावर गोव्यातला पर्यटन व्यवसाय लोकप्रिय व्हायला सुरुवात झाली. ह्या समजातून एका विशिष्ट पोताच्या पर्यटनाची सुरुवात गोव्यात सुरु झाली. इथले (उर्वरित भारतापेक्षा असलेले) स्वस्त राहणीमान, स्वस्त दारू, निरुपद्रवी स्थानिक लोक, समुद्रावर दिसणारे गोरे पर्यटक, ड्रग्स, कॅसिनो, रेव्ह पार्टीज, अश्या अनेक गोष्टी गोव्याच्या पर्यटनाशी जोडल्या जाऊ लागल्या. दिल चाहता है मध्ये दिसणारा गोवा हा ह्याच प्रतिमेची एक आधुनिक आवृत्ती आहे. फरक इतकाच कि चित्रपटात त्याला आत्मशोधाचे कल्पक संदर्भ जोडले आहेत. एक लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट म्हणजे गोवा हे पोर्तुगीज संस्कृतीने नटलेला प्रदेश आहे हा समज जसा पोर्तुगीज राज्यकर्त्यांनी रूढ केला तसाच तो मुक्तीनंतरच्या काळात भारतीय सरकारनेसुद्धा केला. ह्यातून आधीच लिहिल्याप्रमाणे गोवा भारतीय प्रशासनात आणायला मदत झालीच पण गोव्यातील आणि भारतातील वसाहतवादाच्या इतिहासातील वेगळेपण आणि संघर्षांना बगल देण्यात यश आले.

गोव्यातील पर्यटन धोरणाचे राजकीय संदर्भ

स्वातंत्र्योत्तर भारतात गोव्याला प्रशासकीय तसेच सांस्कृतिकदृष्ट्या सामावून घेणे हे सोपे काम नव्हते. १९६१ सालापर्यंत पोर्तुगीजांच्या अखत्यारीत असलेला गोवा हा स्वातंत्र्योत्तर भारताच्या संकल्पनेत ठळकपणे फारसा नव्हताच. दुसरी गोष्ट म्हणजे केंद्रीय प्रशासन गोव्यातील जनतेचा विश्वास संपादन करण्यात पूर्ण यशस्वी झाले नव्हते. नेहरूंच्या प्रयत्नांनी गोव्याला मुक्ती मिळाली आणि त्यासाठी नेहरूंबद्दल गोव्यातील लोकांना आदरही होता पण काँग्रेसला निवडणुकीत ह्या आदराचा काहीच फायदा झाला नाही. गोव्यातल्या स्वातंत्र्योत्तर राजकारणात पहिली दोन दशके तरी स्थानिक पक्षांचाच पगडा राहिला. हिंदू का कॅथॉलिक, अभिजन का बहुजन, मराठी का कोकणी, संघप्रदेश का महाराष्ट्रात विलीनीकरण ह्याच स्थानिक मुद्द्यावर गोव्यातले बरेचसे राजकारण विभागले होते. 

स्वातंत्र्योत्तर भारत हा प्रामुख्याने ब्रिटिश वसाहतीचा भाग असल्याने सरकारी कामकाज, प्रशासन, न्यायव्यवस्था ह्यात एक व्यापक समानता होती. पण गोवा पोर्तुगीज अमलाखाली असल्याने इथली प्रशासन आणि कामकाजाची पद्धती वेगळी होती. वेगळे कायदे अस्तित्वात होते. ती व्यवस्था एकाएकी झटकून देऊन एकहाती भारतीय प्रशासन पद्धती लागू करण्यात बऱ्याच अडचणी होत्या. गोव्यातल्या वेगळ्या व्यवस्थेमुळे व त्या व्यवस्थेला सरावलेला एक सत्ताधारी आणि व्यापारी वर्ग तयार झालेला होता. त्या वर्गाचे हितसंबंध, त्यांची स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि समाजव्यवस्थेत असलेली मक्तेदारी हि अबाधित राखणेही गरजेचे होते. ह्यात आणखी एक भर म्हणून महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्षाच्या सत्तेतील उदयाने पोर्तुगीज शासनकाळात सत्ता आणि सुबत्तेपासून वंचित राहिलेला बहुजन समाजही शिक्षण आणि सत्तेत थेट सामील होत होता. भारतातील इतर राज्यांत काँग्रेसने जसे प्रादेशिक पातळीवर प्रबळ असलेल्या जातीसमूहातील नेत्यांना तिकीट देऊन लोकशाही राबविण्याच्या नावाखाली सत्तेत आणून त्यांचे वर्चस्व कायम ठेवले तसे महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्षाच्या प्रभावी यशामुळे गोव्यात त्यांना करता आले नाही. ह्या सर्व कारणांमुळे गोवा हा एक वेगळेच समाजभान असलेला प्रदेश आहे असे चित्र राष्ट्रीय पातळीवर उभे राहिले. नेहरूंच्या ‘अजीब है ये गोवा के लोग’ ह्या वाक्यातून गोव्याविषयी राष्ट्रीय पातळीवर असलेला संभ्रम अचूकपणे अधोरेखित होतो.

ह्या एकूणच संभ्रमावर आणि सत्तांतराच्या अडचणींवर मात करण्यासाठी पर्यटन हा एक नामी उपाय ठरला. गोव्याला प्रशासकीय आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या भारतात सामावून घ्यायचे असेल तर ते गोव्याचे वेगळेपण अधोरेखित करूनच घ्यावे लागेल हे केंद्र सरकारला कळून चुकले. हेच तथाकथित सांस्कृतिक वेगळेपण गोव्याच्या पर्यटन धोरणाचा पाया बनले. तथाकथित ह्याचसाठी कि हे वेगळेपण एक व्यापक हेतू साध्य करण्यासाठी केलेल्या प्रक्रियेतून निर्माण केले होते. त्या पुढे जाऊन ह्या वेगळेपणाचा अनुभव पर्यटनाद्वारे भारतातील तसेच भारताबाहेरील प्रवाशांसाठी खुला करण्यात आला. खाण व्यवसायानंतर पर्यटन उद्योग गोव्याच्या अर्थव्यवस्थेचा एक प्रमुख भागीदार बनला.

गोव्यातल्या पर्यटन उद्योगाचे भविष्य आणि आव्हाने

आज ह्याच प्रतिमांच्या पुनरावृत्ती करून गोव्यात नवीन पद्धतींनी पर्यटकांना येणासाठी भुलविले जाते. गोवा आता केवळ एक विश्रांतीसाठीचे ठिकाण राहिले नसून ते डेस्टिनेशन वेडिंग, सेकंड होम्स, विविध सांस्कृतिक महोत्सवाचे केंद्र बनत चालले आहे. पणजीच्या मांडवीकिनारी तरंगत्या कॅसिनोजना परवानगी देण्यात आली आणि त्यामुळे आता वर्षभर गोव्यात पर्यटकांची गर्दी असते. सहा महिन्याचा पर्यटन मोसम आता बारमाही झाला आहे. २००५ सालापासून गोव्यात आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव भरवला जाऊ लागला. हल्लीच सुरु झालेल्या सेरेंडिपिटी महोत्सवाचे गोवा कायमस्वरूपी केंद्र बनले आहे. सनबर्न फेस्टिवल इथे दरवर्षी होतो. पण ह्या प्रक्रियेत जशी सुरुवातीला स्थानिकांची भागीदारी होती ती कमी होत होत राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय भांडवलाची मक्तेदारी वाढत चालली आहे. सगळ्यांनाच गोव्याची हक्काची जागा आणि हवं ते करण्याची मुभा पाहिजे. सेकंड होम्समुळे गोव्यातल्या जमिनींचे भाव वाढून स्थानिकांना इथे घर किंवा जमीन घेणे आवाक्याबाहेरचे बनले आहे. 

दुसरी चिंताजनक गोष्ट म्हणजे गोव्याच्या अर्थव्यवस्थेची पर्यटन व्यवसायावर असलेली भिस्त. कोविडकाळात ह्याची तीव्रता ठळकपणे लक्षात आली. आधीच २०१२ च्या सुप्रीम कोर्टच्या निर्णयाने गोव्यातील खाण उद्योग ठप्प आहे आणि त्यात पर्यटन व्यवसायाला बसलेली खिळीमुळे अर्थव्यवस्थेचा बोजवारा उडाला आहे. ह्यामुळे केवळ सरकारी तिजोरी भरावी म्हणून कोविडकाळात सुद्धा लोकांच्या हिताचा विचार न करता घाईघाईने गोवा पर्यटनासाठी खुलं ठेवण्याचा निर्णय सरकारने घेतला. हे धाडस कधीपर्यंत टिकेल किंवा इथल्या व्यवस्थेवर त्याचे काय परिणाम होतील हे आत्ता सांगता येणे कठीण आहे. गोव्यात गेल्या काही वर्षांपासून चालू असलेल्या सामाजिक चळवळींमध्ये हे संघर्ष प्रामुख्याने दिसून येतात. राष्ट्रीय पातळीवर हे संघर्ष वरकरणी जरी दिसत नसले तरी ते आतून धुमसत आहेत आणि ह्या सगळ्याला सरसकट विरोध करणारी एक प्रतिक्रियात्मक राजकीय चळवळ भविष्यात जोर घेऊ शकते. 

दिल चाहता है च्या शीर्षक गीतात लिहिल्याप्रमाणे ‘ये ख़ुशी रहे रोशनी राहे अपने वास्ते’ हि गोव्याने आपली प्रतिमा तिथे येणाऱ्या पर्यटकांसाठी कायम ठेवण्याची ‘नॉट सो माफक’ अपेक्षा गोव्याकडून बऱ्याच लोकांची आहे. गोव्याच्या ह्या पर्यटनभिमुख प्रतिमेचे भांडवलीकरण किती आणि कधीपर्यंत चालू राहील हे माहित नाही पण ते चालू स्वरूपात कायमचे राहू शकत नाही हे खरे.

 

संदर्भ

  • Trichur, Raghuraman. Refiguring Goa: From Trading Post to Tourism Destination. Goa1556, 2013.
  • Parobo, Parag D. India’s First Democratic Revolution: Dayanand Bandodkar and the Rise of the Bahujan in Goa. Orient Blackswan, New Delhi, 2015.
  • Anjaria, Ulka, and Jonathan Shapiro Anjaria. “Text, genre, society: Hindi youth films and postcolonial desire.” South Asian Popular Culture 6.2 (2008): 125-140.
  • Daniel Blei. Inventing the Beach: The Unnatural History of a Natural Place. Smithsonian Magazine (2016) https://www.smithsonianmag.com/history/inventing-beach-unnatural-history-natural-place-180959538/
  • Fernandes, Jason Keith. India Made Goa Portuguese. Herald (2015). http://dervishnotes.blogspot.com/2015/10/india-made-goa-portuguese.html
  • Pinto, Rochelle. Between Empires: print and politics in Goa. New Delhi: Oxford University Press, 2007.
Issues/Theatre

The Howlround Marathon note

Posted on by kaustubh / 0 Comment

Hello.

My name is Kaustubh Naik. I am a playwright and doctoral student from India, currently based in Philadelphia, USA. I would like to thank the Segal Centre for putting up this marathon and Tanvi and Abhishek for asking me to speak here. Back in India, I oversee a 71-year-old theatre company called the Hauns Sangeet Natya Mandal, founded by my grandfather Vishwanath Naik, in the year 1950. Before the pandemic, we were gearing up to celebrate the 70th year anniversary of our theatre company and were in the process of putting together a theatre festival back in Goa, where we primarily work. That, however, did not materialize. We had to suspend our operations. However, when things opened up in India for some time, we managed to put together a production of my second play, Bhawaal, which had a brief run of 3 shows before we got shut again. This production was perhaps not the best to be produced amidst a global pandemic as it had almost 22 actors on stage. I don’t know when we will be able to perform it again. 

In the meanwhile, we watched India plunge further into the moral and social abyss that it has become over the last few years. Not that India was a democratic utopia before 2014, i.e. the year when the fascist BJP govt under the leadership of Narendra Modi took charge of affairs. But even the most pessimistic people like me will agree that the overall fabric of India’s political life has changed since then. Beginning from the killing of Muslim men over suspicions of carrying beef, till the most recent revelation that India has been using Israeli surveillance software to snoop on its own people, a list that includes high profile politicians, businessmen, political activists and even a virologist. We’ve stood trying to hold our communities as the ground beneath us turns into quicksand. Prominent political activists such as Sudha Bharadwaj, academics like Anand Teltumbde, Hany Babu, are in prison and so are two of the students from my former university ie JNU, Sharjeel Imam and Umar Khalid. All of them have been framed under the draconian laws that claim to seek preventive interventions against terror but are used to incarcerate young and marginalised dissenters. 

While the political gloom is writ large, the pandemic and its effects have pushed the country into one of its harshest phases. We’ve seen migrant workers walking miles to reach their native homes, people resting near the train track being run over, people dying not only due to lack of medical facilities but also for the sheer mismanagement and apathy of the Govt’s side. And just today, the ruling class is blatantly lying in the parliament that there have been no deaths due to lack of oxygen. Each death has been reduced to a mere data point for the government, not accounting for the magnitude of the crisis. 

When the covid crisis was at its peak in India, the ruling dispensation was asking people to remain positive, share the good news, feel better as if almost gaslighting the entire nation into toxic positivity. Our memories and our emotions were being erased in this sorry state of a republic that India has been turned into. And this is where I think theatre needs to intervene from hereon. At the core of theatre, it involves people coming together to participate in a collective emotional experience. Pandemic has robbed us of that. When we go back to theatres, and we will, we must address these erasures and restore the emotions that we’ve not been afforded to possess in the public consciousness. Families have lost their dear ones without being able to grieve. People have been subjected to violence and injustice but are deprived to feel enraged about it. Our emotions and memories are sovereign too. We cannot let a fascist government tell us how to feel and what to remember. Theatre will have to restore our emotional spectrum. Not just with positivity but also with the rage that would create radical solidarities for a fight that is yet to come. In one of Abhishek’s plays, a character says “people come to the theatre to watch what they already know, what they are afraid of forgetting”. For Abhishek, and for many of us, theatre is a repertoire of public memory and thus when we go back to the theatres, it is important that we remember and remind everyone what all has happened. Amir Aziz, a young poet from India, during the protests in India against a discriminatory citizenship act, fiercely wrote “Sab Yaad Rakha Jayega” – everything will be remembered. Roger Waters of Pink Floyd recited the same poem in London and relayed the solidarities. I think we theatremakers in India should heed Amir’s call to remember, document, and remind our public what all has happened and create experiences where we can feel all those emotions that we have either deferred or were not allowed to experience. 

The second and perhaps a larger virus we are facing in India, and elsewhere, concerns how truth is being manipulated. We have seen post-truth become a colloquial word globally in the last few years. In India especially, we are witnessing a shift in the media which sides not with people but with the fascist regime. What it has effectively done is to deny people of their experiences, run media trials, and in the course of it, deface truth. We are constantly bombarded with state propaganda while people who are injured by this state are struggling to relay their side. The media is participating in the abetment of violence, gaslighting the population and becoming the vehicle for the megalomania of India’s political leadership. Theatre has a very curious relationship with the truth. As theatremakers, we routinely incur great debt to the truth. By staging a lie, we are effectively honing people’s ability to tell the truth from untruth. Digital media is effectively eroding people’s ability to discern truth from untruth. Therefore, as theatre makers, I think we should work towards restoring that ability and help our communities become more aware and argumentative. Susan Sontag writes that in a society that works and enriches itself by means of organized hallucination, artists should be less devoted to creating new forms of hallucination and more devoted to piercing through the hallucinations that nowadays pass for reality. The current regime in India is marked with a perverse theatricality. People who uphold and support this regime are in a perpetual suspension of disbelief. It is therefore contingent that we step up and mount works that effectively counter these mass hallucinations and create more democratic and inclusive spaces of truth through theatre.

Thank you!